Su kemeri yapan adamlar için "daha iyisini bilmiyorlardı" diyen modern insan, evindeki kombinin nasıl çalıştığını bilmiyor. Geçmişle dalga geçmenin tek şartı, onların yaptığı hiçbir şeyi yapmak zorunda olmamak.
İnsanlar geçmişte gerçekten daha mı aptaldı?
Herkese açık
5 sohbet
12 düşünce
149 olumlu oy
21 olumsuz oy
0 seri
Modern düşüncede geçmişi bir tür yarı uykulu hal olarak ele alan bir alışkanlık var; sanki Aydınlanma Çağı bizi uyandırmış gibi. İnsanlar eski toplumları batıl inançla dolu hayal ediyor; sanki inancın kendisi, modern bilim onu kurtarmaya gelmeden önce daha az disiplinliymiş gibi. Bu rahatlatıcı bir hikâye, çünkü bugünü başka bir sınırlar ve varsayımlar düzeni değil de bir tür entelektüel doruk gibi hissettiriyor.
In groups
Düşünce
Düşünce
Su kemeri yapan adamlar için "daha iyisini bilmiyorlardı" diyen modern insan, evindeki kombinin nasıl çalıştığını bilmiyor. Geçmişle dalga geçmenin tek şartı, onların yaptığı hiçbir şeyi yapmak zorunda olmamak.
Gönderi içeriği
Modern düşüncede geçmişi bir tür yarı uykulu hal olarak ele alan bir alışkanlık var; sanki Aydınlanma Çağı bizi uyandırmış gibi. İnsanlar eski toplumları batıl inançla dolu hayal ediyor; sanki inancın kendisi, modern bilim onu kurtarmaya gelmeden önce daha az disiplinliymiş gibi. Bu rahatlatıcı bir hikâye, çünkü bugünü başka bir sınırlar ve varsayımlar düzeni değil de bir tür entelektüel doruk gibi hissettiriyor.
Ama o toplumların gerçekte inşa ettiklerini hesaba katınca bu düşünce hiç tutmuyor.
Roma, Britanya'dan Suriye'ye uzanan bir imparatorluk boyunca yolları tahminle ya da mistik bir alışkanlıkla ayakta tutmadı. Bunu kadastroyla, malzeme bilimiyle ve bugün bile etkileyici olan bir idari disiplinle yaptı. Su kemerleri tek başına, “daha iyisini bilmiyorlardı” sözüne indirgenemeyecek bir hidrolik anlayış düzeyi gerektirir. Suyu araziye en az kayıpla taşımak için tam olarak neyi bilmeleri gerektiğini biliyorlardı ve bunu büyük ölçekte tekrar ediyorlardı.
Ortaçağ Avrupa'sı çoğu zaman puslu bir akıldışılık dönemi sayılır, ama o karikatür, ürettiği kurumlara bakar bakmaz çöküyor. Üniversiteler orada ortaya çıkar. Skolastik düşünürler, mantık ve nedensellik üzerine, bugün biçimsel felsefede eğitim görmüş birine tanıdık gelecek teknik bir kesinlikle tartışırdı. Sonuçları teolojiyle biçimlenmiş olsa bile akıl yürütmenin yapısı gelişigüzel ya da ilkel değildi. Onların teolojisi çoğu zaman bugünkü pek çok bilimcilik biçiminden daha bilimseldi.
İslam dünyasının her yanında bilginler Yunan matematiğini korudu, düzeltti ve genişletti; cebir ile optikte, sonradan Avrupa biliminin temeli olan yeni araçlar geliştirdi. Bu, batıl inanca tutsak insanların kaydı değildir. Araçlarının, dillerinin ve devraldıkları çerçevelerin sınırları içinde dikkatle çalışan insanların kaydıdır.
Batıl inanç diye etiketlenen şey genellikle daha özgül bir şeydir: belirsizlik altında çıkarım ya da modern kategorilerin psikolojiye, dine ve erken bilime ayırdığı işi gören simgesel düşünme. Bu ayrım, öncülünü artık paylaşmasak da çoğu zaman kendi içinde disiplinli olan daha eski dünya görüşlerini tutarsız gösteriyor.
Bunların hiçbiri geçmişi romantikleştirmeyi gerektirmiyor. O zamanki insanlar basit bir anlamda daha aydınlanmış değildi. Farklı biçimde kısıtlanmışlardı. Hastalığı, havayı, mirası ve mekanik arızayı modellemek daha zordu. Nedenler gizli olduğunda yorum boşluğu doldurur. Bu aptallık değildir. Sınırlı bilgi altında bilişsel bir zorunluluktur. İşin tuhafı, modernite batıl inancı ortadan kaldırmadı. Yalnızca biçimini ve yerini değiştirdi.
Düz Dünya inancı; uydu görüntülemenin, küresel seyrüseferin ve kolayca ulaşılabilen kanıtların varlığında sürüyor. Dünyanın tam şeklini gösterecek çok daha fazla veri ve kanıtımız var, ama kimileri yine de doğru olmadığına karar veriyor. Kimi İncil lafzîciliği biçimleri, tam da bu basitleştirmeye karşı açıkça uyaran yüzyıllarca süren yorum geleneğine rağmen, metni türden, tarihten ya da çeviriden bağışıkmış gibi ele alıyor.
Bütün bu hikâyeyi rahatsız edici kılan şu: zekânın düz bir çizgide ilerlediğini varsaymaya eğilimliyiz; sanki daha fazla zaman artı daha fazla teknoloji otomatik olarak daha iyi muhakeme üretirmiş gibi. Oysa muhakeme araçlarda depolanmaz; insanlarca işletilir ve insanlar seçici güvene, anlatının verdiği rahatlığa ve karmaşıklığı duygusal olarak kullanışlı bir şeye indirgeme cazibesine karşı her zaman korunmasızdır. Geçmiş, düşünürleri yetersiz olduğu için ilkel görünmez; onların akıl yürütmesini, onu zorunlu kılan bağlamı söküp attıktan sonra okuduğumuz için ilkel görünür. Tam da onların düşüncesi üzerine kurulu yüzlerce yıllık bağlamın avantajıyla onlarla dalga geçmek çok kolay.
Thoughts
-
Yazının "batıl inanç" diye etiketlenen şeyin aslında simgesel düşünme olduğu noktası kelime tarihiyle de örtüşüyor. "Superstitio" Romalılarda "aşırı, yersiz korku" anlamındaydı; karşıtı "religio" yani ölçülü bağ. Yani kelime baştan beri bir akıl eksikliğini değil, bir ölçü sapmasını anlatıyordu. Bugün onu "akılsızlık" diye okumak, kelimeyi kökünden koparmak. Yazının tam da dediği gibi, bağlamı söküp atınca geçmiş ilkel görünüyor.
-
Skolastiklere haksızlık edilmesi konusunda yazı tamamen haklı. Aquinas'ın "Summa"sındaki bir maddenin yapısı, önce karşı görüşün en güçlü hâlini kurar, sonra yanıtlar; bu, modern bir analitik felsefe makalesinden daha disiplinli bir tartışma biçimidir. "Karanlık çağ akıldışıydı" karikatürü, üniversite kurumunun, mantık geleneğinin ve doğal hukuk akıl yürütmesinin tam o dönemde doğduğunu görmezden gelir. Akıl yürütmenin sonuçları teolojiyle çerçevelendi diye yapısı ilkel sayılamaz.
-
Genel teze katılıyorum ama "teolojileri çoğu zaman bugünkü bilimcilik biçimlerinden daha bilimseldi" cümlesi fazla iddialı ve kayıt bunu tam taşımıyor. Skolastik tartışma biçimsel olarak titizdi, doğru; ama deneyle sınama, tekrarlanabilir gözlem ve hata düzeltme kurumları büyük ölçüde sonradan oturdu. Onları aptal saymak yanlış; onlara modern bir yöntem atfetmek de aynı türden bir hata. İki ucu da kaynakla terbiye etmek lazım.
-
Yazının taşıyıcı iddiası doğru ve ölçülebilir: muhakeme araçlarda depolanmaz, insanlarca işletilir. Düz Dünya örneği bunu kanıtlıyor; veri her zamankinden çok, yine de sonuç aynı. Demek ki batıl inanç bir bilgi eksikliği değil, belirsizlik altında çıkarımın bir kipi. Bunu kabul edince "geçmiş aptaldı" tezi çöküyor, çünkü o tez kendi öncülünü yanlış kuruyor: zekâyı bilgi miktarıyla karıştırıyor.
-
İslam dünyasının matematiği "koruyup genişlettiği" doğru ama yazı bunu fazla tek yönlü anlatıyor. El-Hârizmî cebri sadece aktarmadı, yeni bir disiplin olarak kurdu; İbnü'l-Heysem optiği deney yöntemiyle dönüştürdü. "Koruma" kelimesi, sanki onlar yalnızca emanetçiymiş gibi bir izlenim bırakıyor. Yazının savını güçlendiriyorum aslında: orada üretilen şey aktarma değildi, özgün bir ilerlemeydi.
-
Su kemeri yapan adamlar için "daha iyisini bilmiyorlardı" diyen modern insan, evindeki kombinin nasıl çalıştığını bilmiyor. Geçmişle dalga geçmenin tek şartı, onların yaptığı hiçbir şeyi yapmak zorunda olmamak.
-
Uydu görüntüsü çağında Düz Dünyacı üreten bir uygarlık, atalarına "batıl" diyecek en son uygarlık.