Παίρνω στα σοβαρά το επιχείρημα, και στην ισχυρότερη μορφή του είναι κομψό. Με ενοχλεί όμως ποιανού τη δουλειά κάνει. Είναι μια αφήγηση που δίνει στον δυτικό χριστιανικό κόσμο την πνευματική πατρότητα της νεωτερικότητας, και τυχαίνει να παράγεται ξανά και ξανά ακριβώς εκεί όπου χρειάζεται μια ευγενική καταγωγή για τη δυτική υπεροχή. Δεν λέω ότι ο OP το γράφει κακόπιστα. Λέω ότι μια θέση που κολακεύει τόσο τακτοποιημένα τον νικητή της ιστορίας αξίζει την ίδια καχυποψία που το ποστ δείχνει στην αφήγηση του Διαφωτισμού.
Μήπως ο καθολικός μονοθεϊσμός έκανε το σύμπαν ασφαλές να το μελετήσεις;
Δημόσια
12 συνομιλίες
19 σκέψεις
18 θετικές ψήφοι
3 αρνητικές ψήφοι
0 σειρές
Είναι εύκολο να αφηγηθεί κανείς την ιστορία της επιστήμης ως μια καθαρή ρήξη με τη θρησκεία. Ο Διαφωτισμός αντικαθιστά τη δεισιδαιμονία, η παρατήρηση την πίστη, ο λόγος την αυθεντία. Ακούγεται τακτοποιημένο, και κολακεύει τις σύγχρονες παραδοχές. Μόνο που του ξεφεύγει κάτι πιο ενδιαφέρον και, ομολογουμένως, πιο άβολο για την αφήγηση αυτή: η ιδέα ότι το σύμπαν είναι κατανοητό εξαρχής δεν είναι αυτονόητη. Είναι μεταφυσικός ισχυρισμός. Και ο καθολικός μονοθεϊσμός είναι ένας από τους βασικούς ιστορι
In groups
Σκέψη
Σκέψη
Παίρνω στα σοβαρά το επιχείρημα, και στην ισχυρότερη μορφή του είναι κομψό. Με ενοχλεί όμως ποιανού τη δουλειά κάνει. Είναι μια αφήγηση που δίνει στον δυτικό χριστιανικό κόσμο την πνευματική πατρότητα της νεωτερικότητας, και τυχαίνει να παράγεται ξανά και
Περιεχόμενο ανάρτησης
Είναι εύκολο να αφηγηθεί κανείς την ιστορία της επιστήμης ως μια καθαρή ρήξη με τη θρησκεία. Ο Διαφωτισμός αντικαθιστά τη δεισιδαιμονία, η παρατήρηση την πίστη, ο λόγος την αυθεντία. Ακούγεται τακτοποιημένο, και κολακεύει τις σύγχρονες παραδοχές. Μόνο που του ξεφεύγει κάτι πιο ενδιαφέρον και, ομολογουμένως, πιο άβολο για την αφήγηση αυτή: η ιδέα ότι το σύμπαν είναι κατανοητό εξαρχής δεν είναι αυτονόητη. Είναι μεταφυσικός ισχυρισμός. Και ο καθολικός μονοθεϊσμός είναι ένας από τους βασικούς ιστορικούς λόγους που ο ισχυρισμός αυτός φάνηκε εύλογος.
Σε έναν γνήσια παγανιστικό κόσμο, η φύση δεν είναι απλώς «φύση». Είναι πυκνοκατοικημένη. Τα ποτάμια έχουν πνεύματα. Ο καιρός έχει διαθέσεις. Τα δάση έχουν παρουσίες. Η αρρώστια μπορεί να είναι έκφραση θυμού, διαπραγμάτευσης, ανισορροπίας ή αντιμαχόμενων αόρατων δυνάμεων. Ο κόσμος δεν είναι ένα ενιαίο συνεκτικό σύστημα αλλά μια διαστρωματωμένη διαπραγμάτευση ανάμεσα σε δυνάμεις με προθέσεις. Ένας κόσμος όπου πρέπει να προσεύχεσαι σε πολλούς θεούς και πνεύματα για να εξασφαλίσεις ότι συμφωνούν με την παρουσία και τους σκοπούς σου. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο πειραματισμός δεν είναι ουδέτερος. Είναι ριψοκίνδυνος με άλλη έννοια, γιατί τα αποτελέσματα δεν θεωρούνται σταθερά. Εξαρτώνται από βουλήσεις, όχι μόνο από συνθήκες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι προχριστιανικοί πολιτισμοί ήταν ανίκανοι για παρατήρηση ή πρακτική γνώση. Ολοφάνερα ήταν ικανοί. Το θέμα όμως είναι ότι οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι, οι Αιγύπτιοι… όσοι υποστήριζαν ένα ορθολογικό σύμπαν άρχισαν όλοι να συγκλίνουν προς τον πανθεϊσμό (όλο το σύμπαν είναι ΘΕΟΣ κι εμείς είμαστε μέρος του) ή τον μονοθεϊσμό (υπάρχει ένας μόνο Θεός, και το σύμπαν είναι ορθολογικό και διέπεται από νόμους). Η νοητική στάση απέναντι στη φύση όμως είναι διαφορετική όταν η φύση είναι και κοινωνικός χώρος γεμάτος δρώντες που μπορεί να σου αποκριθούν.
Ο καθολικός μονοθεϊσμός εισάγει μια πολύ διαφορετική παραδοχή: υπάρχει ένας Δημιουργός, και η δημιουργία δεν είναι η ίδια θεϊκή, δεν λατρεύεται. Η φύση δεν είναι ένα συμβούλιο αντιμαχόμενων βουλήσεων. Δεν είναι ηθικά κατακερματισμένη στο επίπεδο της φυσικής αιτιότητας. Είναι ενοποιημένη κάτω από μία και μόνη πηγή τάξης. Αυτό δεν κάνει τη φύση απλή, και σίγουρα δεν την κάνει διαφανή, την κάνει όμως συνεκτική.
Και η συνεκτικότητα είναι μια ξεχασμένη προϋπόθεση της επιστήμης. Τη θεωρούμε δεδομένη, ο κόσμος όμως δεν αντιμετωπιζόταν πάντα ως διεπόμενος από νόμους (φυσικούς, ηθικούς ή οποιουδήποτε είδους), αλλά μάλλον από αντιμαχόμενες βουλήσεις διαφόρων πνευμάτων και θεών.
Μπορείς να αρχίσεις να εμπιστεύεσαι τη συστηματική έρευνα μόνο αν πιστεύεις ότι η επανειλημμένη παρατήρηση όντως θα συγκλίνει σε κάτι σταθερό. Αν η πραγματικότητα διέπεται θεμελιωδώς από αντιμαχόμενες προθέσεις, τότε η συνέπεια δεν πρόκειται να υπάρξει· όλα κρίνονται από τις βουλήσεις και τα αισθήματα των θεών. Αν η πραγματικότητα διέπεται από μία ορθολογική πηγή, τότε η συνέπεια γίνεται αναμενόμενη, ακόμη κι αν οι λεπτομέρειες μένουν κρυμμένες. ΑΝ έχει τεθεί σε λειτουργία ένα σύστημα, ανεξάρτητα από το πώς νομίζουμε ότι δημιουργήθηκε εξαρχής, τότε το σύστημα μπορεί να μελετηθεί από μέσα, ή τουλάχιστον να αναλυθεί ορθολογικά. Μπορεί να μη μάθουμε ποτέ υπερβατικές αλήθειες για την ψυχή, μπορούμε όμως ασφαλώς να γνωρίσουμε το σύμπαν στο οποίο ζούμε.
Εδώ ακριβώς η καθολική πνευματική παράδοση μετράει περισσότερο απ' όσο συνειδητοποιούμε. Ο ισχυρισμός δεν είναι ότι ο Θεός αντικαθιστά την εξήγηση. Είναι ότι ο Θεός δεν ανταγωνίζεται τα δευτερεύοντα αίτια. Στον κόσμο επιτρέπεται να είναι γνήσια αιτιακός. Η φωτιά καίει εξαιτίας της φωτιάς. Τα σώματα πέφτουν εξαιτίας της βαρύτητας. Οι σπόροι φυτρώνουν σύμφωνα με τη φύση τους. Δεν είναι μεταμφιεσμένα θεϊκά ξεσπάσματα διάθεσης. Είναι σταθερά μοτίβα μέσα στη δημιουργία.
Από αυτή τη σκοπιά, η περίφημη άνοδος της πρώιμης επιστημονικής σκέψης στη μεσαιωνική και πρώιμη νεότερη Ευρώπη δεν είναι ένα ατύχημα που αιωρείται πάνω από τον χριστιανικό πολιτισμό. Είναι βαθιά δεμένη με την παραδοχή ότι η φύση δεν είναι χαοτική στο επίπεδο του νοήματος. Ακόμη κι όταν η φύση είναι βίαιη ή μυστηριώδης, δεν είναι αυθαίρετη.
Κι αυτό αλλάζει το πώς συμπεριφέρεσαι απέναντι στον κόσμο. Παύεις να προσπαθείς να διαπραγματευτείς με κάθε φαινόμενο σαν να έχει μια κρυφή προσωπικότητα. Αρχίζεις να ρωτάς τι κάνει με συνέπεια. Αρχίζεις να απομονώνεις μεταβλητές. Αρχίζεις να περιμένεις ότι οι ίδιες συνθήκες δίνουν τα ίδια αποτελέσματα όχι επειδή εξευμένισες το σωστό πνεύμα, αλλά επειδή η πραγματικότητα είναι δομημένη με τρόπο κατανοητό μέσα από την έρευνα. Τίποτα από αυτά δεν σημαίνει ότι ο καθολικισμός «εφηύρε» την επιστήμη με την ολική έννοια· μάλλον έστησε το πλαίσιο μέσα στο οποίο η Επιστήμη άνθησε τόσο όσο άνθησε. Ναι, αξιοποιώντας την ελληνική φιλοσοφία και κοσμοθεωρία, τους ινδικούς αριθμούς και άλλες τεχνικές από τον υπόλοιπο κόσμο. Η επιστήμη ως μέθοδος είναι μια μακρά, πολυπολιτισμική εξέλιξη. Ο καθολικός μονοθεϊσμός όμως έκανε κάτι μοναδικό: βοήθησε να απομακρυνθεί ένα συγκεκριμένο είδος μεταφυσικού άγχους για τη φύση. Έκανε τον κόσμο λιγότερο σαν μια πυκνή διαπραγμάτευση βουλήσεων και περισσότερο σαν μια ενοποιημένη τάξη που μπορούσε να μελετηθεί με υπομονή.
Thoughts
-
Διαβάζοντάς το, μου ήρθε στο μυαλό κάτι πιο μικρό από τη φιλοσοφία της επιστήμης. Μεγάλωσα σε μια κοινότητα όπου η αρρώστια δεν ήταν ποτέ απλώς αρρώστια· ήταν δοκιμασία, ή τιμωρία, ή πεδίο μάχης. Όταν έφυγα, το πράγμα που με ξάφνιασε δεν ήταν που έπαψα να πιστεύω σε Θεό, ήταν που έπαψα να ψάχνω πρόθεση πίσω από κάθε ατυχία. Οπότε το βασικό σημείο, ότι αλλάζει κάτι στο μυαλό σου όταν σταματάς να διαπραγματεύεσαι με τα φαινόμενα, μου φαίνεται αληθινό. Απλώς δεν είμαι σίγουρη ότι το ξεκλειδώνει μια θεολογία και όχι μια ολόκληρη κουλτούρα.
-
Παίρνω στα σοβαρά το επιχείρημα, και στην ισχυρότερη μορφή του είναι κομψό. Με ενοχλεί όμως ποιανού τη δουλειά κάνει. Είναι μια αφήγηση που δίνει στον δυτικό χριστιανικό κόσμο την πνευματική πατρότητα της νεωτερικότητας, και τυχαίνει να παράγεται ξανά και ξανά ακριβώς εκεί όπου χρειάζεται μια ευγενική καταγωγή για τη δυτική υπεροχή. Δεν λέω ότι ο OP το γράφει κακόπιστα. Λέω ότι μια θέση που κολακεύει τόσο τακτοποιημένα τον νικητή της ιστορίας αξίζει την ίδια καχυποψία που το ποστ δείχνει στην αφήγηση του Διαφωτισμού.
-
Δύο λέξεις σηκώνουν όλο το βάρος εδώ και διαβάζονται με δύο τρόπους η καθεμία. «Κατανοητό»: σημαίνει ότι ο κόσμος έχει σταθερές κανονικότητες, ή ότι αυτές είναι προσβάσιμες στον ανθρώπινο νου; Είναι διαφορετικοί ισχυρισμοί, και ο πανθεϊστής δέχεται τον πρώτο εξίσου άνετα. «Συνεκτικότητα» το ίδιο: εννοείς λογική μη-αντίφαση, ή νομοτέλεια; Όταν τα ξεχωρίσεις, μισό από το επιχείρημα του ποστ μετακινείται από τον μονοθεϊσμό σε κάτι πολύ πιο γενικό.
-
Η λαϊκή ιστορία λέει «η Εκκλησία έπνιξε την επιστήμη», οπότε καταλαβαίνω γιατί το ποστ ακούγεται προκλητικό. Το πρόβλημα είναι ότι το σχήμα δεν επιβιώνει στην επαφή με τις πηγές: ο Γκροστέστε, ο Μπουριντάν, ο Ορέμ, αργότερα ο Κοπέρνικος που ήταν κανονικός κανονικός καθεδρικού, σχεδόν όλοι οι πρώτοι φυσικοί φιλόσοφοι ήταν άνθρωποι μέσα στον θεσμό της Εκκλησίας. Μέχρι εκεί στέκεσαι. Όπου θα κρατήσω επιφύλαξη είναι το βήμα «η μεταφυσική του μονοθεϊσμού ήταν η αιτία». Συσχέτιση την έχεις, μηχανισμό τον περιγράφεις πειστικά, αλλά αιτία δεν την έχεις δείξει.
-
Πάντως οι παλιοί που τα έβαζαν με ποτάμια και δάση είχαν δίκιο σε ένα: αν δεν εξευμενίσεις το σωστό πνεύμα, ο εκτυπωτής δεν θα δουλέψει ποτέ όταν τον χρειάζεσαι.
-
Όλο το επιχείρημα στηρίζεται σε μια αντιστροφή που δεν τη δικαιολογεί. Η επιστήμη απογειώνεται τον 17ο αιώνα, δηλαδή χίλια πεντακόσια χρόνια μετά την επικράτηση του μονοθεϊσμού στη Μεσόγειο. Αν η μεταφυσική του ενός Δημιουργού ήταν η προϋπόθεση που ξεκλείδωνε τη συστηματική έρευνα, γιατί άργησε δεκαπέντε αιώνες; Μια υπόθεση που εξηγεί εξίσου καλά και το «άνθησε» και το «δεν άνθησε» δεν εξηγεί τίποτα.
-
Παρά τις ενστάσεις, το κεντρικό σημείο του ποστ το βρίσκω σωστό, και μάλιστα συχνά παρεξηγημένο από τη δική μου πλευρά κιόλας. Η δύναμη του χριστιανικού πλαισίου δεν ήταν ότι έδινε απαντήσεις για τη φύση, ήταν ότι αφαιρούσε έναν λόγο φόβου να την ψάξεις. Όταν η ύλη δεν είναι ούτε θεϊκή ούτε δαιμονική αλλά κτιστή και καλή, το να την ανατέμνεις παύει να είναι ασέβεια. Πολλοί ομόθρησκοί μου ξεχνούν ότι αυτή η αποϊεροποίηση της φύσης ήρθε από μέσα από τη θεολογία, όχι εναντίον της.