Αν πρόκειται να φας ζώο, το ερώτημα δεν είναι αν ο θάνατός του είναι θλιβερός. Είναι πόσο πόνο προσθέτει στον κόσμο η επιλογή σου για κάθε γραμμάριο πρωτεΐνης που παίρνεις πίσω. Οι περισσότεροι απαντούν με ένα συναίσθημα, κι αυτό ευνοεί την αγελάδα, γιατί η αγελάδα είναι ένας μεγάλος, οικείος θάνατος, ενώ μια κονσέρβα σαρδέλες μοιάζει με μικρή σφαγή. Αν το μετρήσεις σωστά, το συναίσθημα δείχνει ανάποδα.
Πώς το μετράς
Ένα πράγμα το κρίνει: ο πόνος που προσθέτει στ' αλήθεια η ζήτησή σου, ανά γραμμάριο πρωτεΐνης. Δεν είναι το ίδιο με τον σκέτο αριθμό των ζώων που πεθαίνουν. Σπάει σε λίγα ξεχωριστά ερωτήματα.
Πόσα ζώα πεθαίνουν για την πρωτεΐνη που παίρνεις;
Πόσο μπορεί στ' αλήθεια να υποφέρει το καθένα;
Πόση ζωή κόβει στη μέση ο κάθε θάνατος;
Τι κοστίζει η τροφή σε ό,τι άλλο ζει;
Και κάτω απ' όλα αυτά: πόσο από αυτό θα γινόταν έτσι κι αλλιώς, χωρίς εσένα;
Αυτό το τελευταίο ερώτημα μετράει πιο πολύ απ' όσο περιμένει κανείς, κι εκεί χωρίζουν οι δρόμοι της αγελάδας και της σαρδέλας.
Τα υπέρ του βοδινού
Η υπόθεση υπέρ του βοδινού είναι πιο γερή απ' όσο θέλουν να παραδεχτούν οι περισσότεροι ψαροφάγοι, κι αρχίζει από το μέγεθος.
Οι αγελάδες είναι τεράστιες. Ένας κρεατοφάγος τρώει κάπου έντεκα βοοειδή σε μια ζωή και πάνω από δύο χιλιάδες κοτόπουλα, σχεδόν αποκλειστικά επειδή το κοτόπουλο είναι μικρό και το βόδι όχι. Από το βοδινό πεθαίνουν λιγότερα ζώα ανά θερμίδα απ' ό,τι από σχεδόν κάθε άλλο κρέας.
Ανά θάνατο, το βοδινό είναι ήπιο. Σταθμίζοντας τον κάθε θάνατο με το πόσο μπορεί εύλογα να υποφέρει το ζώο, το αποτέλεσμα είναι κάθετο: το βοδινό και τα γαλακτοκομικά βγαίνουν κάπου εκατοντάδες ως χίλιες φορές λιγότερο επιβλαβή ανά κιλό απ' ό,τι το κοτόπουλο ή τα αυγά.
Ένα βόδι βοσκής μπορεί να έχει αληθινή ζωή. Βόσκει, κινείται με ένα κοπάδι που αναγνωρίζει και φτάνει σε έναν ελεγχόμενο θάνατο αφού έχει ζήσει το μεγαλύτερο μέρος μιας κανονικής ζωής. Αυτό είναι πιο πολύ απ' όσο παίρνει σχεδόν οποιοδήποτε εκτρεφόμενο ζώο.
Ένα ζώο, δύο τροφές. Η ίδια αγελάδα δίνει και γάλα, οπότε η ύπαρξή της δεν ξοδεύεται μόνο στο κρέας.
Αν ο κανόνας σου είναι να σκοτώνεις τα λιγότερα δυνατά ζώα και να πονάς το καθένα όσο λιγότερο γίνεται, το βοδινό είναι σοβαρή απάντηση, και η πραγματική σκληρότητα κρύβεται στο κοτόπουλο δίπλα του.
Τα υπέρ της σαρδέλας
Η σαρδέλα πρέπει να ξεπεράσει αυτόν τον αριθμό νεκρών. Ένα μόνο βόδι κουβαλάει την πρωτεΐνη πολλών χιλιάδων σαρδέλων, οπότε στα σκέτα νούμερα χάνει, και μάλιστα άσχημα. Κερδίζει όμως ούτως ή άλλως, σε τέσσερα μέτωπα.
Σχεδόν δεν υποφέρει
Οι σαρδέλες και οι γαύροι είναι από τα πιο απλά σπονδυλωτά που υπάρχουν.
Αφήνουν τα αυγά τους ελεύθερα στο νερό, χωρίς ζευγάρωμα σε δεσμό και χωρίς γονική φροντίδα.
Τρέφονται με διήθηση, χωρίς σύνθετο κυνήγι και με περιορισμένη μάθηση ή προσανατολισμό.
Το νευρικό τους σύστημα είναι μικρό.
Σε μια κλίμακα όπου η ικανότητα του ανθρώπου να υποφέρει είναι ένα, οι πιο προσεκτικές προσπάθειες να βαθμολογηθεί μια σαρδέλα την τοποθετούν κοντά στο 0,045, πολύ κάτω από την αγελάδα και κλάσμα σχεδόν όλων όσων εκτρέφουμε. Έτσι ο αριθμός νεκρών χιλίων προς ένα δεν πολλαπλασιάζεται απέναντι σε κάτι ισάξιο. Ο κάθε θάνατος σαρδέλας κουβαλάει μόνο μια μικρή φέτα από το ηθικό βάρος που υπάρχει μέσα στην αγελάδα, και η απόσταση κλείνει γρήγορα μόλις πάψεις να μετράς σώματα κι αρχίσεις να μετράς την ικανότητα να νιώθεις μέσα τους.
Τον θάνατό της δεν τον προκαλείς ως επί το πλείστον εσύ
Εδώ κρίνεται στ' αλήθεια το ζήτημα. Μια αγελάδα κρεατοπαραγωγής έρχεται στη ζωή, μεγαλώνει και σκοτώνεται εξ ολοκλήρου εξαιτίας σου· τίποτα απ' αυτά δεν γίνεται χωρίς τη ζήτηση. Μια άγρια σαρδέλα δεν εκτρέφεται. Υπάρχει ήδη, και θα πέθαινε έτσι κι αλλιώς, σχεδόν σίγουρα άσχημα.
Οι σαρδέλες γεννούν δεκάδες ως εκατοντάδες χιλιάδες αυγά, και λιγότερες από μία στις χίλιες φτάνουν στην ενηλικίωση.
Όσες φτάνουν, πεθαίνουν κυρίως από θήρευση: τις κυνηγούν ως την εξάντληση, τις καταπίνουν ζωντανές κι ασφυκτιούν ή διαλύονται σε ένα στομάχι για κάπου είκοσι λεπτά.
Οι υπόλοιπες φεύγουν πιο αργά, από πείνα ή αρρώστια.
Απέναντι σ' αυτό, ένα δίχτυ κλείνει γύρω από ένα κοπάδι τη νύχτα, όταν τα ψάρια είναι ήρεμα, και τα ανεβάζει μέσα σε μία ή δύο ώρες, όπου πεθαίνουν από τη συμπίεση της ψαριάς ή από την πτώση του οξυγόνου. Είναι πραγματικά αβέβαιο ποιος θάνατος είναι χειρότερος, κι όσοι το έχουν κοιτάξει πιο εξονυχιστικά έχουν γίνει με τον καιρό λιγότερο σίγουροι, όχι περισσότερο. Αυτή η αβεβαιότητα είναι όλο το νόημα. Στην αγελάδα, ολόκληρη η ζωή κι ο θάνατος προστίθενται στον κόσμο. Στη σαρδέλα, η ζήτησή σου κυρίως ανταλλάσσει έναν σκληρό θάνατο μ' έναν άλλο. Η ψαριά είναι κι από πάνω περιορισμένη με ποσόστωση, οπότε το να τρως το ψάρι κατά κύριο λόγο το ξεστρατίζει από το ιχθυάλευρο και τις τροφές κατοικίδιων, αντί να βγάζει κι άλλο από τη θάλασσα.
Στον υπόλοιπο κόσμο κοστίζει σχεδόν τίποτα
Μετράει και ό,τι δεν είναι το ίδιο το ζώο, κι εδώ η απόσταση είναι τεράστια.
Οι σαρδέλες δεν θέλουν ούτε γη, ούτε γλυκό νερό, ούτε ζωοτροφή· κάθονται στον πάτο της τροφικής αλυσίδας και κατατάσσονται στις πρωτεΐνες με το χαμηλότερο αποτύπωμα κάθε είδους.
Το βοδινό κάθεται στο αντίθετο άκρο σε γη, νερό και αέρια θερμοκηπίου ανά γραμμάριο πρωτεΐνης.
Η γη που παίρνει το βοδινό είναι ο νούμερο ένα μοχλός απώλειας οικοτόπων, που σκοτώνει πολύ περισσότερα άγρια ζώα απ' όσα οποιαδήποτε αλιεία.
Και η λύση με τα καθαρά χέρια δεν είναι τόσο καθαρή όσο δείχνει. Η φυτική καλλιέργεια σκοτώνει ζώα του χωραφιού με το τρακτέρ: ποντίκια, πουλιά που φωλιάζουν και αμέτρητα έντομα πεθαίνουν για να μπει μια σοδειά. Ένα πιάτο με λαχανικά δεν είναι αναίμακτο, κι ούτως ή άλλως η περισσότερη σοδειά στη Γη πάει για ζωοτροφή.
Σε τρέφει καλύτερα, με λιγότερα
Η σαρδέλα λύνει κι ένα πρόβλημα που κάνει τον κόσμο να τα παρατάει εξαρχής με το να τρώει σωστά.
Είναι πυκνή σε θρεπτικά που είναι τα πιο δύσκολα να βρεις αλλού: τα ωμέγα-3 μακράς αλύσου, τη βιταμίνη Β12, τον αιμικό σίδηρο, τον ψευδάργυρο, το ιώδιο, το ασβέστιο, τη βιταμίνη D, τη χολίνη και ενώσεις όπως η κρεατίνη και η ταυρίνη, που σχεδόν λείπουν από τα φυτά.
Καθώς ζει λίγο και βρίσκεται χαμηλά στην αλυσίδα, κουβαλάει ελάχιστο υδράργυρο, και τα μικροπλαστικά που τρώει μένουν στο έντερο, που αφαιρείται.
Είναι φτηνή, κι αυτό είναι μια ηθική από μόνη της: τα λεφτά που γλιτώνεις από μια κονσέρβα ψάρι, σε σχέση με τα συμπληρώματα και τις ακριβές πρωτεΐνες, μπορούν να κάνουν αληθινό καλό κάπου που μετράει.
Για τους περισσότερους, η ειλικρινής εναλλακτική στο βοδινό δεν είναι ένα προσεκτικά συμπληρωμένο πιάτο με λαχανικά. Είναι το κοτόπουλο. Η σαρδέλα κερδίζει και τα δύο.
Ζυγίζοντάς το με ευθύτητα
Υπάρχει αληθινή υπόθεση κι από την άλλη πλευρά. Αν μετράς το ολικό μαρτύριο, με κάθε θάνατο πλήρως χρεωμένο, η αγελάδα όντως κερδίζει. Χιλιάδες σαρδέλες, ακόμη και με ένα ψίχουλο ηθικού βάρους η καθεμιά, μπορούν αθροιστικά να ξεπεράσουν ένα μόνο μοσχάρι, κι η ίδια στάθμιση που καταδικάζει το κοτόπουλο κατατάσσει το βοδινό ως μέτρια βλάβη. Όποιος απορρίπτει το πλαίσιο της αντιπραγματικότητας, όποιος κρατάει ότι ένας θάνατος που προκαλείς είναι θάνατος που προκαλείς, είτε θα τον έκανε η φύση έτσι κι αλλιώς είτε όχι, μπορεί να καταλήξει στο βοδινό χωρίς να είναι ανόητος. Η αξιοπρεπής ζωή του βοδιού βοσκής είναι αληθινή, κι η άγρια σαρδέλα δεν έχει τίποτα τέτοιο. Τίποτα απ' αυτά δεν παραμερίζεται.
Η ετυμηγορία
Όμως το πλαίσιο της αντιπραγματικότητας είναι το σωστό, γιατί το μόνο που μπορεί ν' αλλάξει η επιλογή σου είναι η διαφορά που κάνει. Σ' αυτόν τον άξονα η σαρδέλα κερδίζει, και μάλιστα με άνεση:
μετά βίας υποφέρει·
ο θάνατός της κυρίως αντικαθιστά έναν χειρότερο που θα συναντούσε ούτως ή άλλως·
στον ζωντανό κόσμο κοστίζει σχεδόν τίποτα·
και σε τρέφει καλύτερα και φτηνότερα από τις εναλλακτικές.
Η αγελάδα προσθέτει μια ολόκληρη δημιουργημένη ζωή και το μεγαλύτερο αποτύπωμα στο μενού. Το ένστικτο ότι η κονσέρβα με τα μικρά ασημένια ψάρια είναι το χειρότερο, κι ένα μεγάλο ήρεμο ζώο η πιο καθαρή επιλογή, έχει την αριθμητική ανάποδα. Οι σαρδέλες είναι πιο ηθικές από το βοδινό. Η ειλικρινής διαφωνία δεν είναι αν σου φαίνεται το ψάρι λιγότερο νόστιμο. Είναι αν μετράς τον πόνο που προκαλείς ή τον πόνο που στ' αλήθεια προσθέτεις.