Από τα πιο παράξενα πράγματα στον σύγχρονο αμερικανικό συντηρητισμό είναι ότι μια Ρωσίδα άθεη που περιφρονούσε τη θρησκεία, χλεύαζε τη φιλανθρωπία, μισούσε τον εθνικισμό και έβλεπε την αυτοθυσία ως ηθική διαφθορά, κατάφερε κάπως να γίνει μια από τις πολιούχους του κινήματος.
Όχι ολοκληρωτικά, προφανώς. Πολλοί συντηρητικοί την απορρίπτουν ακόμη. Το ηθικό της λεξιλόγιο όμως διέρρευσε ούτως ή άλλως παντού, κυρίως στην κουλτούρα των επιχειρήσεων και στη σκέψη των ρεπουμπλικανικών ελίτ. Το ακούς όποτε κάποιος μιλάει σαν η ανώτατη μορφή ανθρώπινης αρετής να είναι η μεγιστοποίηση του προσωπικού οφέλους, ενώ χλευάζει την εξάρτηση, την αφοσίωση, την υποχρέωση ή τη συγκράτηση.
Η δημοφιλής καρικατούρα της κριτικής στην Άυν Ραντ θέλει τους επικριτές της να μισούν τις αγορές ή να ζηλεύουν την επιτυχία. Αυτό προσπερνά εντελώς το πραγματικό πρόβλημα.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ραντ θαύμαζε τη φιλοδοξία. Οι υγιείς κοινωνίες χρειάζονται φιλόδοξους ανθρώπους. Το πρόβλημα είναι ότι ανήγαγε σχεδόν κάθε ανθρώπινη σχέση σε έναν μηχανισμό ηθικής διαλογής ανάμεσα σε παραγωγικούς νικητές και παρασιτικούς χαμένους, χωρίς σχεδόν τίποτα ενδιάμεσα. Είναι μια κοσμοθεωρία τόσο συναισθηματικά εφηβική που στρέβλωσε μόνιμα τον τρόπο που γενιές μορφωμένων Αμερικανών σκέφτονται την επιτυχία.
Και διαδόθηκε επειδή κολακεύει όσους είναι πραγματικά πλούσιοι, που σαφώς έχουν τα μέσα να προωθήσουν αυτή την κοσμοθεωρία (π.χ. το Cato Institute). Η Ραντ δίνει στους επιτυχημένους μια μεθυστική ιστορία για τον εαυτό τους. Δεν είσαι απλώς τυχερός, ταλαντούχος, πειθαρχημένος ή χρήσιμος. Είσαι ηθικά ανώτερος επειδή παράγεις. Όποιος απαιτεί αφοσίωση, καθήκον, αναδιανομή, συγκράτηση ή θυσία γίνεται εχθρός του ίδιου του ανθρώπινου μεγαλείου.
Είναι μια απίστευτα βολική φιλοσοφία αν κάθεσαι ήδη κάπου ψηλά σε μια ιεραρχία. Η βαθύτερη ζημιά όμως είναι αυτό που σβήνεται. Ο παραδοσιακός συντηρητισμός, στα καλύτερά του τουλάχιστον, καταλάβαινε ότι οι αγορές υπάρχουν μέσα σε έναν πολιτισμό. Μια χώρα δεν είναι μόνο μια οικονομία. Οι άνθρωποι δεν είναι μόνο μονάδες κατανάλωσης και παραγωγής που ανταγωνίζονται για πόντους κύρους.
Η θρησκεία μετράει επειδή οι άνθρωποι δεν είναι αυτοδιορθούμενες μηχανές. Η ντροπή, η ενοχή ή ο φόβος χρειάζονται στις κοινωνίες για να λειτουργούν καλά. Δεν έχω ακούσει ποτέ να χτίζεται κάποια γύρω από την απληστία.
Η οικογένεια μετράει επειδή οι υποχρεώσεις είναι αληθινές ακόμη κι όταν είναι αναποτελεσματικές. Στα μυθιστορήματα της Ραντ, οι οικογένειες συχνά αντιμετωπίζονται σαν βαρίδι που τραβάει κάτω τους καπιταλιστές πρωταγωνιστές μας. Υποθέτω πως, χωρίς μεγάλη έμφαση στις οικογένειες, οι καπιταλιστές απλώς ξεπηδούν από τρύπες στο έδαφος, σαν τους ορκ του Σάρουμαν.
Ο πατριωτισμός είναι σημαντικός επειδή οι πολίτες κληρονομούν ευθύνες που δεν διάλεξαν οι ίδιοι. Η δημόσια υπηρεσία μετράει επειδή ένα έθνος δεν επιβιώνει αν κάθε ταλαντούχος αντιμετωπίζει τη θυσία σαν συμπεριφορά κορόιδου. Η θρησκεία μετράει επειδή, αν και κάποιοι μπορούν να σταθούν χωρίς αυτήν, πολλοί δεν μπορούν. Όσο κι αν θες να είσαι άθεος και θεωρείς
Ακόμη και η παλιότερη επιχειρηματική κουλτούρα καταλάβαινε μια εκδοχή αυτού. Κάποτε υπήρχε η προσδοκία ότι οι επιτυχημένοι θα συμμετείχαν σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, θα χρηματοδοτούσαν τοπικούς θεσμούς, θα κάθονταν σε διοικητικά συμβούλια, θα έχτιζαν πόλεις, θα χορηγούσαν βιβλιοθήκες, θα στήριζαν συλλόγους βετεράνων, θα συμμετείχαν σε εκκλησίες και θα έβλεπαν τον εαυτό τους ως θεματοφύλακα κάποιου πράγματος μεγαλύτερου από την τριμηνιαία εξόρυξη κερδών.
Αυτή η κουλτούρα είχε άφθονη υποκρισία. Οι πλούσιοι πάντα δικαιολογούσαν τον εαυτό τους. Τουλάχιστον όμως το ηθικό ιδανικό κάποιες φορές έδειχνε προς τα έξω. Εκδοχές του noblesse oblige ξεπρόβαλλαν συνεχώς μέσα στην ιστορία. Έπειτα μπαίνει στη μέση η Άυν Ραντ και να σου, η φιλανθρωπία και ο αλτρουισμός κρατάνε πίσω τον κόσμο...
Η Ραντ βοήθησε να κανονικοποιηθεί ένα ψυχρότερο ιδανικό: ο απομονωμένος υψηλά αποδοτικός, που η μόνη του ουσιαστική υποχρέωση είναι το δικό του επίτευγμα. Το επακόλουθο φαίνεται πια παντού. Τα στελέχη των εταιρειών μιλάνε ακατάπαυστα για «δημιουργία αξίας», για αξία προς τους μετόχους... Η κουλτούρα της χρηματοοικονομικής υμνεί όσους ξέρουν να βελτιστοποιούν λογιστικά φύλλα ενώ καταστρέφουν θεσμούς που ούτε καταλαβαίνουν ούτε νοιάζονται γι' αυτούς. Υπάρχουν αμέτρητες ιστορίες με MBA που αναλαμβάνουν επιχειρήσεις και τις διαλύουν. Οι νεαροί καριερίστες αφομοιώνουν την ιδέα ότι οι σχέσεις είναι περιουσιακά στοιχεία δικτύωσης, οι πόλεις προσωρινοί κόμβοι πόρων, και η ιθαγένεια ή ο γάμος ουσιαστικά μια φορολογική διευθέτηση.
Άλλαξε ακόμη και η γλώσσα. Το καθήκον έγινε αφέλεια. Η συγκράτηση έγινε αδυναμία. Η σταθερότητα έγινε στασιμότητα. Το ανώτατο ηθικό κομπλιμέντο στην αμερικανική ελίτ έγινε να σε λένε «έξυπνο», που συνήθως σημαίνει επιθετικό στα οικονομικά.
Και, ειρωνικά, αυτή η νοοτροπία δεν έμεινε καν περιορισμένη στη δεξιά. Μεγάλο μέρος της φιλελεύθερης επαγγελματικής κουλτούρας απορρόφησε τις ίδιες παραδοχές. Άλλη ρητορική, ίδιο λειτουργικό σύστημα. Μεγιστοποίηση καριέρας. Προσωπικό μπράντινγκ. Ριζοσπαστικό ατομικό συμφέρον μεταμφιεσμένο σε ενδυνάμωση. Ατελείωτη συναλλακτική σκέψη τυλιγμένη σε ψυχοθεραπευτική γλώσσα.
Γι' αυτό εν μέρει η σύγχρονη Αμερική μοιάζει πνευματικά εξαντλημένη παρά τον τεράστιο πλούτο της. Μια κοινωνία δεν επιβιώνει μόνο με την όρεξη. Οι αγορές είναι εξαιρετικές στο να παράγουν κίνηση. Είναι απαίσιες στο να παράγουν νόημα και αξίες. Και οι άνθρωποι πάντα τα αναζητούσαν, σε κάθε κοινωνία που υπήρξε ποτέ.
Μια υγιής συντηρητική κουλτούρα θα έπρεπε να μπορεί να λέει δύο πράγματα μαζί: ότι οι αγορές είναι παραγωγικές και ότι οι αγορές δεν είναι το ύψιστο ανθρώπινο αγαθό. Ο ραντισμός όμως εκπαίδευσε γενιές φιλόδοξων Αμερικανών να ακούν κάθε ηθικό όριο στο ατομικό συμφέρον σαν καταπίεση. Μόλις ριζώσει αυτό το ένστικτο, καθετί ιερό αρχίζει να μοιάζει με αναποτελεσματικότητα, σαν εμπόδιο. Οι οικογενειακές υποχρεώσεις παρεμβαίνουν στην κινητικότητα. Οι θρησκευτικές δεσμεύσεις παρεμβαίνουν στη βελτιστοποίηση. Οι τοπικές αφοσιώσεις παρεμβαίνουν στις παγκόσμιες ροές κεφαλαίου. Η δημόσια υπηρεσία παρεμβαίνει στην προσωπική προαγωγή.
Στο τέλος καταλήγεις με μια χώρα γεμάτη εξαιρετικά αποδοτικούς ανθρώπους που δεν πιστεύουν πια ότι χρωστούν ο ένας στον άλλον τίποτα πέρα από τους όρους ενός συμβολαίου.
Κι έπειτα όλοι απορούν γιατί η κοινωνική εμπιστοσύνη καταρρέει και γιατί η Αμερική μοιάζει πιο ατομικιστική και πιο αδίστακτη από ποτέ. Το πιο αποκαλυπτικό με την επιρροή της Άυν Ραντ είναι ότι πολλοί θαυμαστές της εξακολουθούν να περιγράφουν τη φιλοσοφία της ως ψυχρό ρεαλισμό. Δεν είναι ρεαλισμός. Είναι φαντασίωση για τους πλούσιους, και δεν εννοώ τους πλούσιους με τα 3 σπίτια και τα 5 αυτοκίνητα, αλλά την τάξη των δισεκατομμυριούχων. Συγκεκριμένα τη φαντασίωση ότι ένας πολιτισμός μπορεί να επιβιώσει αφού πρώτα έχει αφαιρέσει συστηματικά την ηθική αξιοπρέπεια από τη θυσία, την υποχρέωση, την εξάρτηση, την κληρονομιά και τη φροντίδα. Κανένας πολιτισμός δεν λειτούργησε ποτέ έτσι για πολύ.