Phải chăng tính cách của bạn ít quan trọng hơn nhiều so với bạn nghĩ?

Tiếp xúc với học sinh, các bạn trẻ tuổi teen và những đồng nghiệp ít tuổi hơn, tôi nhận ra nhiều người tin rằng những nét tính cách của họ là yếu tố hàng đầu quyết định nên làm gì hay xử lý sự nghiệp của mình ra sao. Tuy người trẻ đặt những câu hỏi này một cách trực diện hơn, người lớn tuổi hơn dường như cũng nghĩ theo hướng tương tự. Riêng tôi thấy điều đó ít liên quan hơn nhiều so với phần lớn mọi người vẫn nghĩ. Ngoài công việc, nơi tôi quan sát những người thành công làm cùng một vai trò với những tính cách khác nhau một trời một vực. Một trong những thú vui chính của tôi là đọc tiểu sử, nơi tôi quan sát được nhiều hơn một chút về tính cách của những nhân vật lịch sử khác nhau khi được đặt vào cùng một vị trí mà ai cũng thành công bất kể tính cách thế nào.

Tiền đề

Bạn có thể làm gần như bất cứ điều gì, bất kể tính cách của mình ra sao. Tất nhiên, tài năng, động lực, sự bền bỉ, sự chăm chỉ, cùng những yếu tố bên ngoài như may mắn, cơ hội và sự hỗ trợ đều ảnh hưởng đến khả năng bạn thành công. Nhưng tính cách của bạn, dù quan trọng, không phải là cánh cửa quyết định chuyện thành công trong bất kỳ nghề nào. Bạn có thể là một người bán hàng giỏi dù hướng nội, một nhà quản lý giỏi dù bừa bộn và thiếu ngăn nắp, một người lính giỏi dù giàu lòng trắc ẩn và biết quan tâm, một nghệ sĩ giỏi dù ngăn nắp và bài bản... Bạn chỉ cần ý thức được mục tiêu mình muốn đạt tới và hiểu chính mình, hiểu cách tận dụng chính tính cách của mình thành lợi thế.

Vì sao chúng ta lại tin như vậy?

Một mô-típ rất phổ biến trong giải trí là Chỉ một kiểu tính cách là hợp:

Khi phải đối mặt với những thử thách kỳ lạ và có thể mang màu sắc siêu nhiên, chỉ thông minh nhất, xứng đáng nhất, hay thậm chí là người được chọn đích thực thôi vẫn chưa đủ. Đôi khi, thành công đòi hỏi một kiểu tính cách rất cụ thể. Dù mô-típ này có vô số biến thể, một trong những dạng phổ biến nhất là một cá nhân hay một tổ chức dựng nên kiểu thử thách nào đó để tìm ra ứng viên phù hợp với điều họ cần…

Còn có những ví dụ khác về các mô-típ liên quan, trong đó một số vai trò cần phải thể hiện một kiểu tính cách rất cụ thể (The Drill Sergeant, The Leader, Compassionate Caregiver, Eccentric Artist, Sensitive Artist… Có vô số mô-típ mà ta thấy đi thấy lại trên các phương tiện truyền thông, và chúng chắc chắn có ảnh hưởng đến ta. Tuy nhiên, khi đem ra đối chiếu với những ví dụ đời thực, ta thấy con người thật không thể bị xếp loại như vậy dựa trên mấy mô-típ này.

Hãy bắt đầu với vài ví dụ

Hãy lấy ví dụ một vị trí mà ta liên tục thấy được khắc họa trên màn ảnh, đó là một vị Tướng quân đội. Các vị tướng thường được khắc họa theo một khuôn khá chuẩn: tàn nhẫn, hết sức thiếu cảm thông, chỉ chăm chăm vào mục tiêu, vô cảm trước tổn thất quân mình, độc đoán, lạnh lùng kiểu khắc kỷ, đầy tham vọng, vị lợi, dân tộc chủ nghĩa, đế quốc chủ nghĩa, ưa trừng phạt, cốt sao tiện việc, bất chấp thủ đoạn miễn đạt cứu cánh… Rất đậm kiểu tính cách Type-A, kiểu Napoléon (rồi ta sẽ thấy ngay cả Napoléon cũng chẳng khớp với những khuôn mẫu về chính mình). Cứ nghĩ tới Tywin (Game of thrones), General Zod (Man of Steel), General Shepherd (Call of Duty: Modern Warfare 2), Erwin Smith (Attack on Titan)… Một số nhân vật nổi tiếng, lừng lẫy phi thường, nhất là ở Mỹ, đã củng cố cách nhìn này (các Tướng Patton và MacArthur) như thể đó là cái nhìn sát thực tế, chứ không phải chỉ là dăm ba trường hợp hợp với mô-típ, đối lại với vô số ví dụ khác về những vị tư lệnh chiến dịch và chỉ huy chiến trường giàu lòng trắc ẩn, biết kiềm chế mà cực kỳ thành công (Eisenhower, US Grant, Omar Bradley, George Marshal…), trong khi ta cũng có những ví dụ về người khớp với khuôn mẫu mà lại làm hỏng việc (George McClellan, thậm chí còn lọt vào danh sách những vị tướng tệ nhất trong lịch sử của Britannica).

Hình ảnh một vị tướng đã ăn sâu vào cách hiểu phổ thông về việc một người nên hành xử ra sao, nên khi được khắc họa trên màn ảnh, nó thường bị thu lại thành cái biếm họa quen thuộc về một vị tướng, để khán giả dễ nhận ra mà không bị phân tâm khỏi mạch truyện. Tuy nhiên, ngoài việc chỉ huy các trận đánh, một vị tướng còn có gia đình, có đời sống riêng, có bạn bè, có chuyện chính trị, và phần lớn công việc hằng ngày của ông thực ra chỉ mang tính tổ chức, lấy con người làm trọng tâm, đòi hỏi rất nhiều kỹ năng giao tiếp, cũng như rất nhiều sự kiên nhẫn và cảm thông. Một năm bạn có thể chỉ đánh dăm ba trận, nhưng phần còn lại của năm là một công việc bàn giấy khá bình thường, làm việc với cấp dưới, kiểm tra mức độ sẵn sàng của quân, đọc báo cáo… Gần với một CEO hơn nhiều.

Các vị tướng thật ngoài đời so với khuôn mẫu ra sao

Thôi thì hãy bắt đầu với một người khá nổi tiếng ở Mỹ. Ulysses S. Grant. Thời trẻ, Grant thường là người che chở cho kẻ yếu thế, rất giàu lòng trắc ẩn. Ông chưa bao giờ bắt nạt hay tấn công ai, nhưng nhiều lần đánh nhau với những cậu bé khác để bảo vệ những đứa nhỏ hơn khỏi bị bắt nạt. Ông yêu động vật, nhờ đó mà trở thành tay cưỡi ngựa giỏi nhất đơn vị và kiếm thêm tiền bằng việc thuần ngựa hoang khi đóng quân. Ông gắn bó với động vật đến mức không chịu nổi việc làm trong xưởng thuộc da của cha, và không ăn nổi thịt trừ khi nó được nướng cháy khét, không còn chút dấu máu nào... Có lần, ông nổi nóng với một người lính trong quân mình đang đánh đập con ngựa của chính anh ta, rồi cho trói anh lính đó vào gốc cây cho đến khi rút ra được bài học. Grant cũng nổi tiếng là cả tin do bản tính luôn chỉ nhìn thấy mặt tốt nhất ở người khác, nên thường mất phần lớn tài sản vào những trò làm giàu nhanh. Về sau, khi làm tổng thống, ông dựng nên một bộ máy nổi tiếng là tham nhũng, dù bản thân Grant thực sự minh bạch và trong sạch, không hề có ý đồ xấu nào.

Ông có phải người vị lợi không? Không hẳn, lần duy nhất trong đời ông được thừa kế một nô lệ từ cha vợ, ông đã trả tự do cho người đó mà không lấy một xu, vì ông không chịu nổi cái ý nghĩ sở hữu một con người. Phòng khi bạn chưa thấy hết ý nghĩa lớn lao của chuyện này, vào thời đó, gia đình Grant khá nghèo và một nô lệ gần như có giá trị bằng toàn bộ phần tài sản còn lại của Grant cộng lại. Ông hoàn toàn có thể bán người đó đi nếu không muốn làm chủ nô, ấy vậy mà ông chọn trả tự do cho người đó mà chẳng nhận lại gì. Cuốn tiểu sử về ông, do Ron Chernow viết, là một trong những cuốn hay nhất mà tôi có thể giới thiệu.

Ông có phải kiểu tính cách type-A không? Quyết đoán, thành công trong kinh doanh và hướng ngoại? Tiếc là không, ông nổi tiếng vì thất bại trong nhiều dự định ở tuổi đôi mươi và đầu ba mươi, rốt cuộc làm một nhân viên quèn trong cửa hàng của cha, công việc mà ông ghét cay ghét đắng.

Ông có độc đoán và hay trừng phạt binh lính không? Hiếm khi, nếu có. Một trong những sự việc nổi bật cho thấy ông trừng phạt một người lính chính là chuyện kể bên trên, khi ông phạt một người bằng cách trói vào gốc cây (không xử bắn, không nhục hình) vì đã đánh con ngựa của anh ta, cùng vài sự việc tương tự.

Ông có sức hút không? Ông có đọc những bài diễn văn hay không? Theo phần lớn ghi chép thì không, ông là một người trông khá giản dị, "bình dân", thường né tránh việc đọc diễn văn ngoài chiến trường và dựa vào những chiến thắng trên chiến trường để giữ vững tinh thần quân sĩ. Binh lính vẫn yêu mến ông vì những lý do khác, nhưng những bài diễn văn kiểu Tướng quân như trong phim thì không nằm trong số đó, và ông gần như không có cái uy truyền cảm hứng, ngoài việc nổi tiếng là điềm tĩnh, vững vàng kiểu khắc kỷ giữa trận mạc.

Ấy vậy mà ông vẫn thăng tiến qua các cấp bậc để trở thành một trong những chiến binh vĩ đại nhất nước Mỹ mọi thời, nếu không nói là vị Tướng vĩ đại nhất mà nước Mỹ từng có. Grant, cả tin và thất bại trong phần lớn việc kinh doanh, lại có khả năng nhìn ra bức tranh tổng thể và thắng một cuộc chiến không giống bất cứ cuộc chiến nào khác trên đất Mỹ. Ông thắng ở nơi mà 6 vị tướng Liên bang trước đó đã thất bại trong việc đánh bại Lee tại Mặt trận miền Đông, ông hiểu kẻ thù chẳng kém gì chính họ tự hiểu mình, và là người đầu tiên hiểu được vũ khí hiện đại đã làm thay đổi những nguyên lý chiến tranh được hiểu cho tới lúc đó ra sao. Chiến dịch Vicksburg của ông, cho đến nay, vẫn là một trong những kiệt tác của lịch sử quân sự, nơi ông thể hiện sự sáng tạo không ai sánh kịp.

Ông đem lòng cảm thông và ý thức công lý mạnh mẽ của mình ra để chăm lo cho binh lính, trao cho phe Liên bang một ý nghĩa khi thực tâm theo đuổi sự nghiệp giải phóng nô lệ và, về sau, giúp đưa những người Liên minh miền Nam trở lại làm người Mỹ. (Mà cho đến nay, đó là một trong số ít nhóm nổi loạn không bao giờ thử lại lần nữa.) Ông nhiều lần bị gọi là Đồ tể vì tính chất công việc của mình, ấy vậy mà ông lại là một trong những vị tướng nhạy cảm nhất từng dẫn dắt một đạo quân trong chiến dịch. Biệt danh thời chiến của ông là Grant "Đầu hàng vô điều kiện", nhưng tính cách của ông lại rất giàu tinh thần hợp tác và cảm thông, chứ không phải áp đặt ý chí của mình bằng vũ lực trong những lần làm việc với các đồng cấp. Tính cách giản dị, mộc mạc và nhạy cảm của ông hẳn sẽ chẳng ai tin lại là tính cách của một trong những chiến binh vĩ đại nhất lịch sử, ấy vậy mà sự thật đúng là như vậy.

Và ông không phải ví dụ duy nhất. Vô số nhà lãnh đạo trong lịch sử phải dẫn quân ra trận trong khi tính cách của họ khác hẳn một trời một vực so với khuôn mẫu vị tướng, ấy vậy mà họ vẫn thành công:

• Dwight D. Eisenhower: Người kiến tạo liên minh khiêm nhường, đặt mạng sống quân Đồng minh, hậu cần và sự kiềm chế lên trên vinh quang cá nhân và những đợt tấn công liều lĩnh.

• Omar N. Bradley: Luôn đặt phúc lợi của binh lính lên hàng đầu, né tránh sự nổi tiếng, được biết đến với lối lãnh đạo điềm tĩnh, nhân văn.

• George C. Marshall: Thiên tài về tổ chức; cứu được nhiều mạng người nhờ hoạch định và ngoại giao, từ chối nhận công về mình và lối chỉ huy phô trương.

• Marcus Aurelius: Vị hoàng đế kiêm triết gia coi trọng bổn phận, sự kiềm chế, lòng trắc ẩn và việc đối xử có đạo lý với binh lính và thần dân. Cuốn Suy tưởng của ông là một kiệt tác.

• Alfred Đại đế: Bảo vệ vương quốc Wessex, che chở thường dân, cải cách luật pháp, đẩy mạnh giáo dục, và đàm phán những thỏa thuận công bằng với quân Viking xâm lược.

• Napoléon: Bị hình dung như một vị tướng tàn nhẫn, ấy vậy mà ông lại viết Clisson et Eugénie (một cuốn tiểu thuyết lãng mạn), bảo trợ cho khoa học (Institut d’Égypte) và thích những hội đồng nhỏ hơn là những bài diễn thuyết trước đám đông.

Thực tế thì phức tạp

Và phần lớn các nghề cũng phức tạp như vậy. Trong đời, bạn hiếm khi xoay xở được chỉ bằng cách dựa vào một kỹ năng hay một nét tính cách. Gần như lúc nào đó cũng là sự kết hợp của vô số kỹ năng, nét tính cách và yếu tố bên ngoài. Và việc bạn giỏi ở vài kỹ năng là một lợi thế, nhưng không nhất thiết khiến bạn thành công trong những theo đuổi mà theo khuôn mẫu là cần đến những kỹ năng đó, bởi thường có rất nhiều phần việc thầm lặng ở hậu trường đòi hỏi những kỹ năng khác hẳn so với điều người ta hay tưởng.

Như đã thấy ở ví dụ về vị Tướng, phần lớn thời gian không phải là thời gian trận mạc, mà là việc tổ chức, việc bàn giấy, hoạch định, rà soát, và đơn thuần là làm việc với binh lính và sĩ quan của mình. Phần lớn các nghề cũng vậy. Tính cách tự nhiên của bạn có lúc sẽ hữu dụng, có lúc lại quay ra chống lại bạn. Việc của bạn là hiểu rõ chính mình và thực tế về chuyện mình giỏi tự nhiên ở đâu, cần học gì, cần nhờ giúp ở chỗ nào, và ở đâu thì cần sáng tạo để bù lại cho những điểm yếu của mình.