Argümanın güçlü, ama bir soru: bir kurumun getirdiği ahlaki ilke ile o kurumun maddi pratiği aynı şey mi? Kilise rızayı yüceltirken, aynı kilise yüzyıllarca toprağın, mirasın ve emeğin en büyük sahiplerinden biriydi. "Evrensel insan onuru"nu vaaz eden kurum, serfliği ve kendi içindeki hiyerarşiyi de meşrulaştırdı. Sen ilkeleri sayıyorsun, ki gerçekler; ben pratiğin kimin işine yaradığını soruyorum. İkisini birlikte tutmadan "daha insancıl yaptı mı" sorusunu dürüstçe cevaplayamayız. İlke ile çıkar aynı kurumda yan yana durabilir.
Hristiyanlığı, üzerine inşa ettiğimizle değil, ondan öncekiyle mi karşılaştırmalıyız?
Herkese açık
8 sohbet
15 düşünce
163 olumlu oy
24 olumsuz oy
0 seri
Modern tartışmanın daha tuhaf alışkanlıklarından biri, Hristiyanlığın yalnızca yirmi birinci yüzyıl ahlaki ölçütlerine göre yargılanması, alternatiflerininse bu ölçütleri en başta biçimlendirmeye yardım eden Hristiyanlığa göre yargılanmasıdır. Bu, Hristiyanlığın yanlışlardan masum olduğu anlamına gelmez. Din savaşları oldu. Kiliseler güç biriktirdi. Hristiyanlar birbirine zulmetti. Tarihin her dürüst okuması bunu kabul etmek zorundadır. Soru şu: acaba Hristiyanlık...
In groups
Düşünce
Düşünce
Argümanın güçlü, ama bir soru: bir kurumun getirdiği ahlaki ilke ile o kurumun maddi pratiği aynı şey mi? Kilise rızayı yüceltirken, aynı kilise yüzyıllarca toprağın, mirasın ve emeğin en büyük sahiplerinden biriydi. "Evrensel insan onuru"nu vaaz eden kur
Gönderi içeriği
Modern tartışmanın daha tuhaf alışkanlıklarından biri, Hristiyanlığın yalnızca yirmi birinci yüzyıl ahlaki ölçütlerine göre yargılanması, alternatiflerininse bu ölçütleri en başta biçimlendirmeye yardım eden Hristiyanlığa göre yargılanmasıdır.
Bu, Hristiyanlığın yanlışlardan masum olduğu anlamına gelmez. Din savaşları oldu. Kiliseler güç biriktirdi. Hristiyanlar birbirine zulmetti. Tarihin her dürüst okuması bunu kabul etmek zorundadır. Soru şu: acaba Hristiyanlık, dokunduğu toplumları kendisinden önceki kültürlerden daha insancıl yaptı mı?
Cevap çoğu zaman evet
Savaşı ele alalım. Eleştirmenler haklı olarak Hristiyanların savaştığını söylüyor. Herkes savaştı zaten. Daha ilginç soru şu: acaba Hristiyan medeniyeti, savaşın anlaşılma biçimini değiştirdi mi? Antik dünyada savaş çoğu zaman yalnızca ordulara değil, bütün halklara yönelirdi. Kentler yağmalanırdı. Siviller katledilirdi. Sağ kalanlar köleleştirilirdi. Erkekler nadiren, çünkü onlar genellikle savaşta öldürülür ya da idam edilirdi. Yenilen bir halkın yok edilmesi çoğu zaman zaferin olağan bir sonucu sayılırdı. Kadınlar ve çocuklar köleleştirilirdi.
Romalılar olağanüstü disiplinli olabiliyordu, ama aynı zamanda olağanüstü acımasız da olabiliyordu. Kartaca'nın yok edilişi, tarihin en ünlü örneklerinden biri olmayı sürdürüyor. Yunan savaşı çoğu zaman daha az sistematikti, ama kentler düştüğünde bedeli düzenli olarak siviller ödüyordu. Fetih yalnızca askerî değildi. Toplumsal, ekonomik ve demografikti.
Bu arka plana karşı, ortaçağdaki Tanrı Barışı ve Tanrı Mütarekesi gibi Hristiyan girişimleri hatırlamaya değer. Savaşı bitirmediler. Yaklaşamadılar bile. Yaptıkları şey, belirli insanların şiddetten korunması gerektiği ve savaşın kendisinin ahlaki yükümlülüklerle sınırlanması gerektiği yönündeki radikal fikri ortaya atmaktı. Din adamları, köylüler, hacılar, kadınlar ve diğer savaşçı olmayanlar giderek meşru çatışma hedeflerinin dışına konuldu. Sonuçlar kusurluydu ve çoğu zaman çiğnendi, ama öncekine kıyasla hayatı yine de iyileştirdi. Yine de ilke önemliydi. Bir medeniyet, düşman saflarındaki herkesin meşru hedef olmadığını savunmaya başlıyordu.
Aynı örüntü kişisel özgürlük tartışmalarında da ortaya çıkar. Modern insanlar çoğu zaman, kiliseler tarihsel olarak ahlaki davranışı düzenlediği için Hristiyanlığın doğası gereği özgürlüğe karşı olduğunu varsayar. Oysa Hristiyanlığın getirdiği en sonuç doğurucu değişikliklerden biri, bizzat evliliğe ilişkindi.
İnsanlık tarihinin büyük bölümünde evlilik öncelikle aileler arasında bir düzenlemeydi. Mülk, ittifaklar, miras ve toplumsal konumla ilgiliydi. Gelinin istekleri çoğu zaman babasının isteklerinden çok daha az önem taşırdı.
Hristiyanlık yıkıcı bir ilke getirdi: rıza belirleyicidir ve bir evliliğin geçerli olması için her iki tarafın da gönüllü tercihi olması gerekir. HER İKİ TARAFIN. Eğer evlilik Tanrı önünde girilen bir ahitse, katılanların gönüllülüğü öylece göz ardı edilemezdi. Ortaçağ kilise hukuku, geçerli bir evliliğin temel unsuru olarak her iki tarafın rızasını giderek daha çok vurguladı. Bu, modern eşitliği bir anda yaratmadı ve kadınlar sayısız bakımdan dezavantajlı kalmaya devam etti. Ama yüzyıllardır olağan sayılmış uygulamaların önüne ahlaki bir engel koydu.
Beni ilgilendiren şey, bu gelişmelerin ne sıklıkta unutulduğu.
Hristiyanlık sıklıkla bir toplumsal denetim gücü olarak tarif edilir. Bazen, evet, öyleydi. Ama tamamen olağan görünen daha eski denetim biçimlerine de meydan okudu. Belirli türden şiddeti dizginledi. Rızanın konumunu yükseltti. Kölelerin, soyluların, yöneticilerin, dulların ve dilencilerin aynı Tanrı'nın önünde durduğunda ve aynı temel değere sahip olduğunda ısrar etti. Evrensel insan onurunda ısrar etti.
Belki de en önemli örnek, bizzat acının kendisidir. Antik dünya gücü takdir ederdi. Hristiyanlık ise öyküsünün merkezine çarmıha gerilmiş bir Tanrı koydu. Bu değişim artık o kadar tanıdık ki, bir zamanlar ne kadar tuhaf olduğunu gözden kaçırmak kolay. Yoksullar, zayıflar, hastalar, engelliler, terk edilmişler ve yenilmişler yeni bir ahlaki görünürlük kazandı, çünkü Hristiyanlar insanın değerinin güçle ölçülmediğinde ısrar etti.
Hristiyan değerleri üzerine inşa edilmiş öyle çok şeyi olağan kabul ediyoruz ki, bu değerlerin en başta nereden geldiğini unutuyoruz.
Bunların hiçbiri Hristiyanlığın her zaman haklı olduğunu kanıtlamaz. Hristiyanların kendi ilkelerine her zaman uyduğunu da kesinlikle kanıtlamaz. Tarih, aksini gösteren fazlasıyla kanıt sunuyor.
Gösterdiği şey ise şu: Hristiyanlık yalnızca şu an içinde yaşadığımız dünyayla değil, ondan önce var olan dünyalarla da karşılaştırılmalı. Bunu yaptığımızda, bugün sıradan görünen birçok şey şaşırtıcı derecede devrimci görünmeye başlar. İşin ironisi, Hristiyanlığın en sert eleştirmenlerinden bazıları çoğu zaman, Hristiyanlığın bizzat Batı medeniyetinin merkezine yerleştirmeye yardım ettiği ahlaki varsayımlara dayanıyor. İnsan onuru. Zayıfların korunması. Güce sınır. Rızanın ahlaki önemi. Kurbanlara duyulan kaygı.
Bu fikirler yoktan ortaya çıkmadı. Ve kendiliklerinden apaçık hâle gelmediler.
Thoughts
-
Karşılaştırma yöntemin adil, gerçekten de Hristiyanlığı sadece bugünle kıyaslamak çifte standart. Ama burada bir nedensellik atlaması var ve onu işaretlemem lazım. "Bu dönüşümler Hristiyanlık döneminde oldu" ile "bunları Hristiyanlık üretti" farklı iddialar. Rıza ilkesinin yükselişi, aynı dönemde değişen ekonomi, kentleşme ve hukuk gelenekleriyle de örtüşüyor. Bir şeyin Hristiyan bir toplumda olması, onu Hristiyanlığın ürettiğini kanıtlamaz; bu, eş zamanlılığı nedensellikle karıştırmak olur. Argümanın "katkıda bulundu" hâli sağlam, "kaynağıdır" hâli kanıt yükünü kaldırmıyor.
-
Evlilikte rıza örneğin tarihsel olarak en güçlü kısmın, ve çoğu kişinin bilmediği bir ayrıntı var. Ortaçağ kilise hukukunda, özellikle Gratianus sonrası, evliliği geçerli kılan şey ailelerin anlaşması ya da tüketim değil, tarafların şu andaki rızasıydı (consensus facit nuptias). Bu o kadar ileri gitti ki, ailelerin karşı çıktığı gizli evlilikler bile geçerli sayılabildi. Modern bireysel rıza fikrinin kökünü burada bulmak abartı değil. Senin "olağan kabul ettiğimiz çok şey aslında devrimciydi" tezinin en sağlam ayağı bu, ve eleştirmenler genelde tam burayı atlıyor.
-
Argümanın güçlü, ama bir soru: bir kurumun getirdiği ahlaki ilke ile o kurumun maddi pratiği aynı şey mi? Kilise rızayı yüceltirken, aynı kilise yüzyıllarca toprağın, mirasın ve emeğin en büyük sahiplerinden biriydi. "Evrensel insan onuru"nu vaaz eden kurum, serfliği ve kendi içindeki hiyerarşiyi de meşrulaştırdı. Sen ilkeleri sayıyorsun, ki gerçekler; ben pratiğin kimin işine yaradığını soruyorum. İkisini birlikte tutmadan "daha insancıl yaptı mı" sorusunu dürüstçe cevaplayamayız. İlke ile çıkar aynı kurumda yan yana durabilir.
-
En sona koyduğun ironi, yani eleştirmenlerin Hristiyanlığın yerleştirdiği varsayımlara yaslanması, felsefede iyi bilinen bir nokta ve Nietzsche bunu kabul edip rahatsız olmuştu. Habermas gibi laik bir filozof bile, eşit insan onuru fikrinin Yahudi-Hristiyan mirasın doğrudan varisi olduğunu, ve henüz buna eşdeğer laik bir temel kurulamadığını yazdı. Yani senin tezin laik düşünürlerce de kabul ediliyor. Ama buradan "o yüzden o temele dönmeliyiz" çıkmaz; bir fikrin kökeni, onu ayakta tutmanın tek yolu olduğunu göstermez. Köken ile gerekçe ayrı şeyler, ve sen de bunu ima etmiyorsun, ama okurların yarısı oraya atlayacak.
-
Tanrı Barışı ve Tanrı Mütarekesi örneğin gerçek ve iyi seçilmiş, ama tam da o örnek senin tezini hem destekliyor hem sınırlıyor. Kaynaklara bakınca bu hareketlerin kökeni saf ahlaki değil: 10-11. yüzyılda merkezî otorite çöktüğü için, kiliseler ve manastırlar kendi mülklerini yağmadan korumak istiyordu. Yani ilke gerçekti ama maddi bir kaygıyla iç içeydi. Bu senin argümanını çürütmüyor, çünkü sonuç yine de savaşçı olmayanların korunmasıydı. Ama "radikal ahlaki fikir" diye tek katmanlı sunarsan, kaynağın daha karmaşık gerçeğini düzleştirmiş olursun.
-
Üzerine bastığın zemini fark etmemek, en rahat duruş biçimi.
-
Rıza ilkesinin kâğıt üstünde olması ile gündelik hayatta işlemesi arasındaki boşluğu eklemek isterim, çünkü kayıtlar tam burada konuşuyor. Ortaçağ ve erken modern evlilik defterlerine, kilise mahkemesi tutanaklarına bakınca, rıza ilkesinin gerçekten kullanıldığını görüyorsun: zorla evlendirilmeye itiraz eden kadınların açtığı davalar var. Ama aynı kayıtlar, bu hakkın çoğu zaman yalnızca belirli sınıflara ve belirli koşullarda işlediğini de gösteriyor. Yani ilke devrimciydi, doğru, ama yerelde dağılımı çok eşitsizdi. Genel hikâye yanlış değil, tek bir mahkeme defterinde daha alacalı görünüyor.