Một trong những điều khó chịu nhất ở các lời khuyên nghề nghiệp thời nay là chúng cứ bảo người giỏi phải strategic hơn, có ảnh hưởng hơn, hay senior hơn, mà không nói ra những từ đó đang giấu cái gì bên trong. Phần lớn thời gian, cái chúng giấu chính là sales.
Cái từ đó làm người ta rùng mình, vì họ nghe ra sự thao túng, mấy màn diễn xã giao rẻ tiền. Nghe tới sales là hình dung ngay một anh bán xe cũ khoác cái áo lòe loẹt với nụ cười giả tạo. Nhưng phần lớn các vai trò senior dần dần biến một phần thành sales. Sales theo nghĩa hẹp hơn và nghiêm túc hơn: chuyển giao niềm tin. Bây giờ công việc phụ thuộc vào việc làm sao để người khác tin vào phán đoán của bạn đủ để họ hậu thuẫn một kế hoạch, rót ngân sách cho một ưu tiên, gia nhập một team, chấp nhận một đánh đổi, hay hành động trước khi câu trả lời trở nên rõ ràng. Bạn không nhất thiết bán cho khách hàng, nhưng bạn dành thời gian thuyết phục người này người kia làm điều mình muốn họ làm. Đó là bán. Bán ý tưởng.
Đó là cái thay đổi theo thâm niên. Giai đoạn đầu sự nghiệp, phần lớn giá trị nằm ở việc trực tiếp làm ra sản phẩm. Bạn viết code, dựng một model, chạy phân tích, thiết kế cái thứ đó. Khi phạm vi mở rộng ra, chỉ làm ra cái thứ đó thôi không còn đủ. Công việc còn phải được duyệt, được bố trí người, được phối hợp, được bảo vệ, được canh thời điểm, được giải thích, và được giữ cho sống sót qua những phản đối của người khác. Người không làm được điều đó sẽ chạm trần, rồi tự hỏi tại sao sự xuất sắc của mình ngừng sinh lời.
Một senior engineer giỏi cho thấy điều này rất rõ ràng. Ở mức junior, anh ta chỉ cần giải quyết bài toán kỹ thuật trước mắt. Ở mức senior, anh ta phải thuyết phục các engineer khác đừng xây ba phiên bản không tương thích của cùng một tương lai, thuyết phục các manager rằng một đánh đổi về độ ổn định quan trọng hơn một tính năng ngắn hạn, và thuyết phục các team lân cận rằng cái giá phải trả cho việc thay đổi bây giờ còn rẻ hơn cái giá của thất bại về sau. Anh ta bán không phải vì anh ta đã trở nên giả tạo. Anh ta bán vì giờ công việc phụ thuộc vào chuyện người khác có mua phán đoán của anh ta hay không.
Cái khuôn mẫu đó xuất hiện gần như khắp mọi nơi một khi trách nhiệm mở rộng ra; bán đơn giản là thuyết phục người ta bỏ nguồn lực (không phải lúc nào cũng là tiền) để mua hay làm một thứ gì đó. Manager bán ưu tiên lên trên và bán định hướng xuống dưới. Recruiter chuyển giao sự tin tưởng giữa những người chưa tin nhau. Founder thì bán theo mọi hướng cùng lúc. Không phải nghề nào cũng giống hệt nhau. Ý là, công việc ở cấp senior ngày càng phụ thuộc vào việc làm người khác chuyển động, chứ không chỉ làm chuyên môn một mình.
Tôi nghĩ nhiều cái trần sự nghiệp thật ra là trần thuyết phục được khoác lên cái vỏ vấn đề năng lực. Người mạnh về kỹ thuật thường tự kể cho mình một câu chuyện êm tai: tôi bị kìm hãm vì chính trị công sở là giả tạo và mấy người kém hơn lại giỏi diễn hơn. Đôi khi điều đó đúng. Nhưng phần lớn thời gian nó chỉ là câu chuyện để tự an ủi. Công việc đã đổi, còn họ thì không. Họ vẫn muốn cái quyền lực của thâm niên mà không muốn gánh cái phần phải cõng theo tâm trí của người khác.
Có lẽ từ "sales" hơi khiêu khích một chút. Tôi vẫn nghĩ nó xứng đáng được giữ lại vì nó lột bỏ được rất nhiều thứ ngôn từ hào nhoáng. Chúng ta nói ảnh hưởng, khí chất lãnh đạo, stakeholder management, giao tiếp chiến lược, trong khi điều ta thật sự muốn nói lại đơn giản hơn nhiều: người khác phải mua phán đoán của bạn thì công việc mới chạy được.
Bạn không cần ăn mặc lòe loẹt. Hay nói năng giả dối. Mấy anh bán xe cũ, nói thẳng ra, thường không phải dân bán giỏi nhất; thường thì bạn mua vì ngay từ đầu bạn đã muốn có một chiếc xe. Dân sales cừ khôi thậm chí còn chẳng có cảm giác là đang bán gì cả. Nếu bạn muốn lên senior, tức là bạn đang xin một công việc ít phụ thuộc vào đôi tay của chính mình mà phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng làm người khác chuyển động mà không cần nói dối họ. Rất nhiều sự nghiệp rồi cũng biến thành như vậy. Giả vờ rằng không phải thế chẳng ngăn được sự thay đổi xảy ra. Nó chỉ khiến bạn cứ luyện mãi cho phiên bản junior của chính nghề mình.