Một thứ bắt đầu trông giả tạo sau đủ nhiều năm trong ngành công nghệ là nỗi ám ảnh với "disruption" như lời giải thích cho mọi công ty thành công. Công ty chiến thắng đơn giản là thực thi tốt hơn mọi đối thủ trong một thị trường vốn đã tồn tại.
Facebook không phải một đột phá ý niệm bất khả. Mạng xã hội vốn đã có. MySpace đã có. Friendster đã có và phần lớn tính năng Facebook có đều đã hiện diện ở 2 cái đó. Người ta đã hiểu ngay danh mục sản phẩm này. Facebook chỉ thực thi sản phẩm, mô hình danh tính, hạ tầng và cơ chế tăng trưởng tốt hơn vào đúng thời điểm. Nó tạo cảm giác độc quyền, website thì dễ dùng và đơn giản. Nó không đổi mới, mà nhận diện được các điểm đau rồi vượt qua đối thủ.
Instagram cũng vậy. Chia sẻ ảnh không mới. Filter không mới. Đăng ảnh lên mạng thì chắc chắn là không mới. Instagram chỉ gỡ bỏ ma sát và thực thi hành vi trên mobile tốt hơn mọi đối thủ khác cùng quẩn quanh không gian đó.
Google không phải công cụ tìm kiếm đầu tiên. Cả Altavista cũng không. Còn nhớ Yahoo không? Họ chính là Google của đầu những năm 2000. YouTube cũng không phải nền tảng video đầu tiên. Buồn cười là, YouTube còn chẳng khởi đầu như một nền tảng video, mà là một trang hẹn hò (thế là đi tong cái tầm nhìn dài hạn và kế hoạch kinh doanh của bạn). Palantir không "phát minh" ra phân tích dữ liệu doanh nghiệp. Phần lớn cái họ làm gần với kiểu "giả sử IBM thực sự xuất xưởng những hệ thống mà người ta dùng được vào vận hành". Tesla không phải hãng xe đầu tiên, cũng chẳng phải xe điện đầu tiên. Cũng không phải hãng đầu tiên nhắm tới xe tự lái (đó sẽ là General Motors năm 1939). Thế là đi tong tầm nhìn và hoạch định dài hạn của bạn. GM cơ đấy...
Mà nhân tiện, đây không phải lời sỉ nhục
Thực thi mới là toàn bộ cuộc chơi, thường xuyên hơn nhiều so với mức lãnh đạo doanh nghiệp muốn thừa nhận. Nhưng thực thi thì kém lãng mạn hơn phát minh, nên ngành công nghiệp cứ viết lại thành công vận hành thành thần thoại sau khi mọi chuyện đã rồi. Người ta đâu làm phim về chuyện thường ngày. Bạn muốn một tầm nhìn, một câu chuyện để kể. Một nhà đổi mới đã thấy tương lai sẽ ra sao rồi làm cho nó thành hiện thực. Vả lại, nếu tầm nhìn và hoạch định dài hạn không quan trọng đến thế, thì tự dưng những người vận hành thực sự (kỹ sư, quản lý, giám đốc...) lại được trọng dụng hơn.
Bởi vì câu "chúng tôi có kỷ luật tổ chức tốt hơn, định thời điểm tốt hơn, mở rộng hạ tầng tốt hơn, phán đoán sản phẩm tốt hơn, và ít tự trói chân mình hơn" nghe chẳng đáng lên báo. Nó nghe như tư vấn quản trị. Buồn cười là kỹ sư thường hiểu điều này sớm hơn giới đầu tư hay người làm truyền thông.
Nếu bạn đã làm bên trong các tổ chức lớn đủ lâu, bạn sẽ nhận ra có bao nhiêu phần thị trường nằm đó bị phục vụ thiếu hụt không phải vì chẳng ai có ý tưởng, mà vì những kẻ đang chiếm chỗ thì cồng kềnh, phân mảnh, đấu đá nội bộ, hoặc quá xao nhãng để thực thi mạch lạc. Một lượng cơ hội startup đến giật mình chỉ đơn giản là: "mấy nhà cung cấp hiện tại chậm chạp và khó chịu". Chỉ thế thôi. Không phải khoa học cách mạng. Không phải chuyển dịch hệ hình. Chỉ là những khoảng trống thực thi đủ lớn để lái cả chiếc xe tải qua. Google nghĩ ra ý tưởng transformer mà rồi vẫn suýt lỡ chuyến tàu AI
Thần thoại ấy còn dai dẳng vì về mặt văn hóa Thung lũng Silicon thích những câu chuyện nhà sáng lập là nhà tiên tri hơn là nhà sáng lập là người vận hành. Cái thứ hai nghe kém... lãng mạn hơn, dù nó gần với thực tế hơn ở phần lớn các công ty thành công. Ngay cả Peter Thiel cũng viết một cuốn sách tự tán dương (Zero to One) bàn về disruption, trong khi thành tựu của ông lúc đó chỉ là thêm một cái cổng thanh toán nữa như thể Visa, Mastercard và những hãng khác chưa từng tồn tại. Tôi nghĩ điều này bóp méo cách người ta hiểu về thị trường. Họ bắt đầu đi săn những ý tưởng vùng đất trống chưa ai chạm tới thay vì nhìn vào những hệ thống hiện có mà ngày nào ai cũng kêu ca. Họ tưởng thành công đòi hỏi phát minh ra nhu cầu, trong khi thực tế rất nhiều công ty tỷ đô đến từ việc nhận ra rằng nhu cầu vốn có đang bị phục vụ tệ.
Bạn không nhất thiết thắng nhờ tạo ra thứ chưa ai từng thấy. Rất nhiều khi bạn thắng vì những kẻ đang có chỗ trở nên tự mãn, rối rắm quá mức, chậm chạp, hoặc bất lực về mặt tổ chức trong việc cải thiện chính cái thứ họ đang nắm.