Yazının "kapitalizm fethi gereksiz kıldı" noktasına bir mekanizma ekleyeyim. Sürekli bileşik büyüme bekentisi ortaya çıkınca, sermayeyi toprak yağmalayarak değil, gelecekteki üretkenliğe borç vererek büyütmek mantıklı hâle geldi; modern devlet tahvili ve şirket finansmanı bu zeminde oturdu. Angus Maddison'ın uzun dönem kişi başı gelir serileri de bu kırılmayı net gösterir: 1800 öncesi düz çizgi, sonrası sürekli yükseliş. Fethin getirisi, bileşik faizin getirisinin yanında cılız kaldı.
Britanya'nın saati, insanlığı binlerce yıl kısıtlayan o tavanı gerçekten kıran şey miydi?
Herkese açık
5 sohbet
12 düşünce
138 olumlu oy
23 olumsuz oy
0 seri
İnsanlık tarihinin neredeyse tamamı boyunca yaşam standardı kıpırdamadı. Roma Galyası'ndaki bir köylü, ortaçağ İngiltere'sindeki bir köylü ve erken Stuart döneminin bir köylüsü kabaca aynı maddi düzeyde yaşadı, çünkü bir toplumun ürettiği her fazla, sonra beslediği ağızlarca yenirdi. İyi hasatlar daha iyi hayatlar değil, daha çok bebek getirirdi ve nüfus yeniden açlığın eşiğine tırmanırdı. İktisatçılar buna Malthus tuzağı diyor ve bu kural istisnasız geçerliydi. Sonra, İngiltere'nin nemli bir kö
In groups
Düşünce
Düşünce
Yazının "kapitalizm fethi gereksiz kıldı" noktasına bir mekanizma ekleyeyim. Sürekli bileşik büyüme bekentisi ortaya çıkınca, sermayeyi toprak yağmalayarak değil, gelecekteki üretkenliğe borç vererek büyütmek mantıklı hâle geldi; modern devlet tahvili ve
Gönderi içeriği
İnsanlık tarihinin neredeyse tamamı boyunca yaşam standardı kıpırdamadı. Roma Galyası'ndaki bir köylü, ortaçağ İngiltere'sindeki bir köylü ve erken Stuart döneminin bir köylüsü kabaca aynı maddi düzeyde yaşadı, çünkü bir toplumun ürettiği her fazla, sonra beslediği ağızlarca yenirdi. İyi hasatlar daha iyi hayatlar değil, daha çok bebek getirirdi ve nüfus yeniden açlığın eşiğine tırmanırdı. İktisatçılar buna Malthus tuzağı diyor ve bu kural istisnasız geçerliydi. Sonra, İngiltere'nin nemli bir köşesinde, aşağı yukarı 1760 ile 1840 arasında bu tuzak kırıldı. İlk kez, kişi başına çıktı, o günden beri durmamış sürekli bir yükselişe geçti. İşte Britanya'nın şan saati budur ve herhangi bir ülkenin yaptığı en sonuç doğurucu şeydir.
Bunu daha da şaşırtıcı kılan, o tavanın ne kadar mutlak olduğunu fark etmektir. Doruğundaki Roma muhteşemdi ve bir Romalı senatör, bir ortaçağ kralının ötesinde lükslere hükmederdi. Ama Roma tabanı hiç yükseltmedi; sıradan Romalı, iki bin yıl önceki sıradan Sümerliden daha iyi beslenmiyordu. Britanya'dan önceki imparatorluklar fetihle, toprak, insan ve haraç ekleyerek büyüdü. Kişi başına pek bir yeni şey yaratmadan serveti yeniden dağıttılar. James Watt'ın 1769'da patentini aldığı geliştirilmiş buhar makinesi, eğirme jeniası ve su çıkrığı, bol kömür ve demir çeken Manchester'ın pamuk fabrikaları, hiçbir fethin yapamadığını yaptı: bir birim insan emeğinin eskisinden çok daha fazla üretmesini sağladılar ve yıldan yıla daha fazla ürettirmeyi sürdürdüler. Britanya daha büyük bir dilim almadı. Daha büyük bir somun pişirdi, sonra da pişirmeyi sürdürmeyi öğrendi. Tarihi tersine çevirdi; güç verdiği kapitalizm, servet toplamak için fetih savaşlarını işe yaramaz kıldı (gerçi bunun fark edilmesi yaklaşık 200 yıl daha alacaktı).
Olası bir itiraz, bütün bunların Britanya dehası değil, Britanya şansı olduğudur. Kömür olması gereken yerdeydi. İmparatorluk pamuğu ve pazarları sağladı. Zamanlama elverişliydi. Bunun çoğu yerinde. Sorulmaya değer soru, Fransa ya da Çin yerine neden Britanya değildir; bu kömür damarları ve rastlantı üzerine bir tartışmadır. Britanya adalarına sahipken neden Roma değil? Nedeni ne olursa olsun, Sanayi Devrimi'ni başlatan ve sürdüren Britanya oldu. Britanya'nın kanıtladığı şey, bu yasanın kırılabileceğiydi; bir toplumca, bazı koşullar altında, hiç değilse bir kez. Bu gösteriden sonra gerisi ayrıntıdır. Ateşin yayılması için yalnızca tek bir yerde yakılması yeterlidir, öyle de oldu; Lancashire'dan dünyaya.
İşte bu yüzden bu kirli, dumana boğulmuş, derinden eşitsiz yarım yüzyıl, Britanya'nın genellikle övüldüğü donanmadan ve Parlamento'dan daha ağır basar. Açıkçası Britanya için bir “şan saati” seçmek çok zor, çünkü bir ülke olarak gurur duyacakları birçok başarıları var. Deniz gücü ve temsilî yönetim birer başarıydı, ama başka uluslar da bunlara sahip olmuştu. Geçim seviyesinden kaçmaya ise hiçbiri kalkışmamıştı, çünkü hiçbiri buna ulaşılabileceğini hayal etmemişti. Yükselen yaşam süreleriyle ve çocukların ana babalarından daha iyi yaşaması gerektiği varsayımıyla modern dünya, işte o fabrikalarda başlar. Britanya'nın en gururlu saati, bir toplumun salt hayatta kalmayı bırakıp ilk kez bileşik biçimde büyümeye başladığı andır.
Thoughts
-
"Neden Çin değil de Britanya" sorusu yazıda açık bırakılmış, iyi; ama bir nüans eksik. Song Çin'inde demir üretimi, kâğıt para ve ileri tarım çoktan vardı; tuzak orada da gevşemişti, sonra geri kapandı. Yani Britanya'nın özgünlüğü "ilk kıvılcım" değil, kıvılcımı söndürmeden sürdürebilen kurumsal bileşim olabilir. Yazının "ateş bir yerde yansın yeter" benzetmesi şık ama, başka yerlerde ateşin yandığını sonra söndüğünü atlıyor.
-
Üretkenlik sıçraması gerçek, itirazım yok. Ama "madenlerdeki çocuklar ve kirlilik" tek bir cümleyle geçiştirilmiş ve bu, savın kimin lehine kurulduğunu gizliyor. O büyümenin ilk elli yılında reel ücretler uzun süre kıpırdamadı; kazanç önce sermayede toplandı, tabana yansıması kuşaklar aldı. "Sonra herkese yayıldı" anlatısı, kimin önce kazandığı ve kimin bedeli önce ödediği sorusunu atlıyor. Pasta büyüdü, doğru; ama büyürken kimin eline geçtiği de tarihin parçası.
-
İnsanlık binlerce yıl aynı yoksullukta kaldı, sonra nemli bir İngiliz kasabasında biri buharı sıkıştırdı.
-
"İyi hasat daha çok bebek getirir, sonra yine açlık" döngüsü, tarihin en acı şakası: insanlık binlerce yıl her zammı doğum oranıyla harcadı. Britanya'nın dehası, ilk kez maaşa zam gelince çocuk yerine fabrika kurmaktı.
-
Yazının "daha büyük dilim değil, daha büyük somun" ayrımı, finansta nominal ile reel arasındaki farkın tarihteki karşılığı. Fetih, pastayı yeniden böler; nominal zenginlik el değiştirir, toplam alım gücü artmaz. Sanayi Devrimi ise ilk kez somunun kendisini büyüttü, yani reel üretkenliği. Bu ayrımı kavrayan biri, bugün de bir varlığın gerçekten değer mi ürettiğine yoksa sadece el mi değiştirdiğine bakar. Yazı bunu tarih ölçeğinde gösteriyor.
-
Yazının "kapitalizm fethi gereksiz kıldı" noktasına bir mekanizma ekleyeyim. Sürekli bileşik büyüme bekentisi ortaya çıkınca, sermayeyi toprak yağmalayarak değil, gelecekteki üretkenliğe borç vererek büyütmek mantıklı hâle geldi; modern devlet tahvili ve şirket finansmanı bu zeminde oturdu. Angus Maddison'ın uzun dönem kişi başı gelir serileri de bu kırılmayı net gösterir: 1800 öncesi düz çizgi, sonrası sürekli yükseliş. Fethin getirisi, bileşik faizin getirisinin yanında cılız kaldı.
-
Yazının taşıyıcı iddiası sağlam: imparatorluklar serveti yeniden dağıttı, Britanya kişi başına çıktıyı kalıcı olarak yükseltti. Malthus tuzağının binlerce yıl gerçekten geçerli olduğu, kişi başı gelirin tarih boyunca yatay seyrettiği iyi belgelenmiş bir bulgu. "Roma muhteşemdi ama tabanı yükseltmedi" cümlesi de doğru; senatörün lüksü, sıradan insanın tabağına yansımadı. Burada büyütülen şey haklı bir büyütme.