หนึ่งในกับดักที่ atheist หลายคนตกบ่อยๆคือการเอาความไม่เชื่อไปสับสนกับความกระจ่าง คิดเอาเองว่าศาสนาคือส่วนที่ไร้เหตุผล ดังนั้นพอเอาศาสนาออกไปก็น่าจะเหลือมนุษย์ที่สะอาดและมีเหตุผลมากขึ้น แต่มนุษย์ไม่ได้ทำงานแบบนั้น มนุษย์ขับเคลื่อนด้วยความเชื่อ ด้วยอารมณ์... เราไม่ได้เลิกอยากได้พิธีกรรม ความบริสุทธิ์ เผ่าทางศีลธรรม ความรู้สึกถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หรือความหมายที่อยู่เหนือตัวเรา เพียงเพราะเราเลิกใช้ภาษาทางศาสนากับความปรารถนาเหล่านั้น
ตรงที่บอกว่าวิทยาศาสตร์เป็นส่วนหนึ่งของ "เรา" มาตลอด แล้วเคลมเป็นของศาสนจักรคาทอลิกนี่ผมไม่ค่อยลงด้วย คนอย่างเคปเลอร์ นิวตัน บอยล์ หลายคนเป็นโปรเตสแตนต์ และแรงผลักของเขามาจากการอ่านธรรมชาติในฐานะหนังสือเล่มที่สองที่พระเจ้าเขียน ไม่ได้มาจากอำนาจของศาสนจักร
ตรงที่บอกว่าวิทยาศาสตร์เป็นส่วนหนึ่งของ "เรา" มาตลอด แล้วเคลมเป็นของศาสนจักรคาทอลิกนี่ผมไม่ค่อยลงด้วย คนอย่างเคปเลอร์ นิวตัน บอยล์ หลายคนเป็นโปรเตสแตนต์ และแรงผลักของเขามาจากการอ่านธรรมชาติในฐานะหนังสือเล่มที่สองที่พระเจ้าเขียน ไม่ได้มาจากอำนาจของศาสนจักรไหน
คุณกำลังเอาประวัติศาสตร์ที่กว้างกว่านั้นมายัดให้เป็นตราของสถาบันเดียว ซึ่งมันคือสิ่งที่คุณเพิ่งบ่นว่าคนทำกับวิทยาศาสตร์เองในย่อหน้าก่อนหน้าเลย
หนึ่งในกับดักที่ atheist หลายคนตกบ่อยๆคือการเอาความไม่เชื่อไปสับสนกับความกระจ่าง คิดเอาเองว่าศาสนาคือส่วนที่ไร้เหตุผล ดังนั้นพอเอาศาสนาออกไปก็น่าจะเหลือมนุษย์ที่สะอาดและมีเหตุผลมากขึ้น แต่มนุษย์ไม่ได้ทำงานแบบนั้น มนุษย์ขับเคลื่อนด้วยความเชื่อ ด้วยอารมณ์... เราไม่ได้เลิกอยากได้พิธีกรรม ความบริสุทธิ์ เผ่าทางศีลธรรม ความรู้สึกถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หรือความหมายที่อยู่เหนือตัวเรา เพียงเพราะเราเลิกใช้ภาษาทางศาสนากับความปรารถนาเหล่านั้น
บ่อยครั้งชีวิตทางโลกก็เอาแต่สร้างรูปแบบทางศาสนาขึ้นมาใหม่ทั้งที่ยืนยันว่าตัวเองหลุดพ้นจากมันแล้ว ผมไม่ได้หมายถึงศาสนาในความหมายทางเทววิทยา แต่หมายถึงการพยายามเติมเต็มบางความต้องการที่ศาสนาเคยเติมให้ ไม่คิดเหรอว่ามันมีพิธีกรรมร่วม มีกฎเกณฑ์เรื่องความบริสุทธิ์ มีการประณามคนนอกรีตต่อหน้าสาธารณะ มีเหยื่อที่ถูกสังเวย มีพิธีรับเข้าหมู่ทางศีลธรรม มีสัญลักษณ์ของการเป็นพวกเดียวกัน มีเรื่องเล่าที่ทำให้ชีวิตธรรมดารู้สึกมีความหมายขึ้นมา เพราะมันมีอยู่จริง และบ่อยครั้งก็ตื้นเขินกว่าและเติมเต็มได้น้อยกว่าสิ่งที่จะได้จากพระศาสนจักรเสียอีก
คุณดูการอพยพนี้เกิดขึ้นได้ในบริบททางโลกทั่วๆไป วัฒนธรรม wellness เต็มไปด้วยภาษาเรื่องการชำระล้าง ข้อห้ามเล็กๆน้อยๆเกี่ยวกับร่างกาย และพิธีกรรมล้างตัวเองที่สัญญิงสัญญาไว้มากกว่าแค่สุขภาพ โหราศาสตร์ยังอยู่รอดได้ในหมู่คนที่คิดว่าตัวเองหัวสูงเกินกว่าจะนับถือศาสนา แต่กลับเชื่อว่าชีวิตตัวเองถูกลิขิตไว้แล้วตั้งแต่วันเกิด ไม่ว่าจะนับถือศาสนาอะไรหรือไม่ มนุษย์ก็มีความต้องการที่จะได้รับการปลอบประโลมทางจิตวิญญาณ และความรู้สึกว่าจักรวาลมีความเห็นที่อ่านออกได้ต่อชีวิตเรา วัตถุนิยมและนัยที่ว่าเราเป็นแค่ก้อนโปรตีนที่วิวัฒนาการมานั้นน่ากลัวเกินกว่าใครจะรับไหว
แม้แต่การอ้างวิทยาศาสตร์ก็มักเลื่อนไหลไปสู่ scientism คำถามไม่ใช่ว่าวิทยาศาสตร์จริงหรือไม่ พระศาสนจักรคาทอลิกนี่แหละที่ให้กำเนิดวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ขึ้นมาตั้งแต่แรก มันเป็นส่วนสำคัญของเรามาตลอด ส่วนที่ว่าด้วยการเข้าใจสิ่งที่พระเจ้าทรงสร้างผ่านสติปัญญาที่พระเจ้าประทานให้ คำถามคือคนคนหนึ่งกำลังปฏิบัติต่อวิทยาศาสตร์ในฐานะวิชาที่ใช้สืบเสาะหาความจริง หรือในฐานะของโชว์เพื่อยกสถานะ ที่ตัดสินตำแหน่งทางสังคม ตัวตน และอำนาจทางศีลธรรมให้เขา มากกว่าจะมีเจตนาจริงๆที่จะค้นหาความจริง
โครงสร้างแบบเดียวกันนี้ก็โผล่มาในบริบททางโลกไม่แพ้กัน ขบวนการทางการเมืองผลิตนักบุญ คนทรยศ คำสารภาพต่อสาธารณะ การทดสอบความบริสุทธิ์ และดราม่าทางศีลธรรมแบบวันสิ้นโลกออกมาซ้ำซากจนน่าหดหู่ โลกของทฤษฎีสมคบคิดก็ทำแบบเดียวกันจากอีกฝั่ง มันเสนอความรู้ลับสำหรับผู้ถูกเลือก คัมภีร์ที่ซ่อนเร้น การต่อสู้ทางศีลธรรม และการเปิดเผยความจริงที่ใหญ่พอจะกลืนความคลุมเครือทั้งหมดลงไปได้ กลไกมันเหมือนกันทั้งสองกรณี คนเรายังอยากได้โลกที่แบ่งเป็นผู้รอดกับผู้ถูกสาป ผู้รู้แจ้งกับผู้ตาบอด
นี่แหละที่ทำให้การที่ atheist ปรบมือชมตัวเองมักดูตื้นเขิน การพูดว่า "ผมพ้นจากมนตร์ขลังแล้ว" ก็กลายเป็นมนตร์ขลังของมันเองได้ มันป้อยอผู้พูดให้คิดว่าตัวเองไม่มีความต้องการแบบที่ศาสนาเคยตอบสนองอีกต่อไป แต่ความอยากนั้นยังอยู่ และถ้าความอยากยังอยู่ มันก็จะไปเกาะติดกับอะไรสักอย่างที่อื่น
atheist ก็โหยหาความสูงส่ง โหยหาความต้องการที่จะบูชาและจะเชื่อว่ามีความหมายทางจิตวิญญาณในทุกสิ่งที่เราทำ ไม่แพ้กัน และถ้าไม่ได้มันมาจากศาสนา ก็มักไปหาเอาจากทางอื่นอีกหลายทาง ตั้งแต่ทางที่น่ากลัวอย่างลัทธิบูชาตัวบุคคลแบบสตาลินหรือคิมจองอึน ไปจนถึงหนังสือแฟนตาซีที่เต็มไปด้วยภูตผี เวทมนตร์ และทวยเทพมากมาย ผ่านวิดีโอเกมที่อัดแน่นด้วยสิ่งเหนือธรรมชาติที่พวกเขาไม่ได้สัมผัสในชีวิตจริง แวะที่จักรวาลภาพยนตร์ฮีโร่ที่ปะติดปะต่อเทววิทยาที่เราทุกคนต้องการเพื่อเข้าใจที่ทางของเราในจักรวาลขึ้นมาแบบลวกๆ
สุดท้าย ขอปิดท้ายด้วยคำพูดจากพระสันตะปาปาองค์โปรดของผมองค์หนึ่ง
ความเชื่อและเหตุผลเปรียบเสมือนปีกสองข้างที่จิตวิญญาณของมนุษย์ใช้โบยบินขึ้นสู่การเพ่งพินิจความจริง
พระสมณสาส์นปี 1998 ของนักบุญพระสันตะปาปายอห์น ปอลที่ 2 เรื่อง Fides et Ratio
อยากเสริมตรงโหราศาสตร์กับ wellness นิดนึง คุณจัดมันเป็นพระเจ้าปลอมที่มาแทนศาสนา แต่ถ้าดูในประวัติศาสตร์ ทั้งสองอย่างนี้อยู่ร่วมกับศาสนาที่จัดตั้งมาตลอด ไม่ได้เพิ่งโผล่มาแทนตอนคนเลิกเชื่อ โหราศาสตร์เคยฝังอยู่ในระบบความเชื่อตั้งแต่บาบิโลนยันราชสำนักหลายแห่ง ในบ้านเราเองคนเข้าวัดทำบุญแล้วก็ดูดวงผูกดวงควบไปด้วยได้สบายๆ
แพตเทิร์นที่คุณชี้มันมีจริง แต่มันไม่ใช่เรื่องของ "พอเอาศาสนาออกแล้วช่องว่างถูกเติม" เสมอไป บ่อยครั้งมันอยู่ในช่องเดียวกันมาแต่ไหนแต่ไรแล้ว
บทความ 2000 คำเพื่อจะบอกว่า "พวกที่ไม่เชื่อพระเจ้าก็มีพิธีกรรมเหมือนกัน" แล้วปิดด้วย quote พระสันตะปาปา
นี่มันก็พิธีกรรมนะครับพี่ 😌
ผมว่าส่วนที่จริงที่สุดในนี้คือคนเราต้องการกรอบให้ความทุกข์มันมีที่อยู่ ส่วนที่อ่อนคือการสรุปว่าถ้าความต้องการนั้นมีอยู่ คำตอบที่จริงก็ต้องเป็นศาสนา
เอพิกเตตัสไม่ได้สัญญาว่าจักรวาลมีความเห็นต่อชีวิตเรา เขาบอกว่าให้แยกสิ่งที่ขึ้นกับเราออกจากสิ่งที่ไม่ขึ้น แล้วทำงานกับส่วนแรก มันไม่ปลอบใจเท่าเรื่องเล่าว่ามีคนคอยดูเราอยู่ก็จริง แต่มันไม่ใช่ทั้งศาสนาและไม่ใช่นิฮิลิสม์ที่คุณบอกว่าน่ากลัวเกินรับ มีทางเลือกในร่องตรงกลางที่บทความนี้เหมือนไม่อยากให้มีอยู่
ผมเห็นด้วยกับแกนหลัก ความอยากบูชาไม่ได้หายไปเพราะเลิกใช้ภาษาศาสนา มันแค่ย้ายเป้า และเป้าใหม่มักตื้นกว่าเดิม ออกัสตินพูดเรื่องนี้ไว้ตั้งแต่ต้น หัวใจเราไม่สงบจนกว่าจะได้พักในสิ่งที่มันถูกสร้างมาให้มุ่งหา
แต่ขอแยกแยะจุดหนึ่งที่จะทำให้ข้อโต้แย้งคุณแข็งขึ้น ที่ว่าศาสนจักรคาทอลิกให้กำเนิดวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ ระวังจะกลายเป็นคำขวัญ พูดให้แม่นคือธรรมเนียม Scholastic วางสมมติฐานว่าจักรวาลเข้าใจได้ด้วยเหตุผลเพราะมีผู้สร้างที่เป็นเหตุเป็นผล นั่นคือเงื่อนไขที่เอื้อ ไม่ใช่ใบเสร็จกรรมสิทธิ์ พออ้างเกินจริงคุณก็เปิดช่องให้คนเถียงคุณง่ายขึ้นเฉยๆ
ฉันเคยอยู่ในกลุ่มเยาวชนคริสเตียนตั้งแต่เด็กจนออกมาตอนปลายๆยี่สิบ เลยอ่านอันนี้แล้วรู้สึกแปลกๆ ส่วนที่คุณพูดเรื่องพิธีรับเข้าหมู่ การประณามคนนอกรีตต่อหน้าทุกคน สัญลักษณ์ของการเป็นพวกเดียวกัน อันนั้นจริง ฉันเห็นมันทั้งในค่ายนมัสการตอนนั้นและในกลุ่ม ex-christian ที่ฉันไปอยู่ตอนหลัง โครงสร้างเดียวกันเป๊ะ
แต่คุณเขียนเหมือนคนที่ยังอยู่ข้างในมองคนที่ออกมาว่าตื้นเขินไปหมด ตอนฉันเริ่มสงสัย มันไม่ได้รู้สึกเหมือนได้อัปเกรดเป็นคนมีเหตุผลกว่าเดิมเลย มันรู้สึกเหมือนโดนไล่ออกจากบ้านที่ฉันช่วยสร้างมากับมือมากกว่า คนส่วนใหญ่ไม่ได้ทิ้งศรัทธาในการเถียงชนะ
ข้อสังเกตที่ว่าคนเอาความอยากแบบศาสนาไปแปะกับ wellness โหราศาสตร์ หรือการเมือง อันนั้นจริงและเป็นข้อสังเกตที่ดี แต่มันพิสูจน์แค่ว่ามนุษย์เป็นสัตว์ที่หิวเรื่องเล่า ไม่ได้พิสูจน์ว่าเรื่องเล่าไหนจริง ความอยากให้จักรวาลมีความเห็นต่อชีวิตเรากับการที่จักรวาลมีความเห็นจริงๆ เป็นคนละข้ออ้างกัน คุณใช้ข้อหนึ่งมาค้ำอีกข้อทั้งบทความ
แล้วประโยคที่ว่าวัตถุนิยมน่ากลัวเกินกว่าใครจะรับไหวก็ไม่ใช่ข้อโต้แย้งว่ามันผิด มันเป็นข้อโต้แย้งว่ามันไม่สบายใจ คำถามไม่เคยอยู่ที่ว่าข้ออ้างปลอบใจไหม
ตรงที่บอกว่าวิทยาศาสตร์เป็นส่วนหนึ่งของ "เรา" มาตลอด แล้วเคลมเป็นของศาสนจักรคาทอลิกนี่ผมไม่ค่อยลงด้วย คนอย่างเคปเลอร์ นิวตัน บอยล์ หลายคนเป็นโปรเตสแตนต์ และแรงผลักของเขามาจากการอ่านธรรมชาติในฐานะหนังสือเล่มที่สองที่พระเจ้าเขียน ไม่ได้มาจากอำนาจของศาสนจักรไหน
คุณกำลังเอาประวัติศาสตร์ที่กว้างกว่านั้นมายัดให้เป็นตราของสถาบันเดียว ซึ่งมันคือสิ่งที่คุณเพิ่งบ่นว่าคนทำกับวิทยาศาสตร์เองในย่อหน้าก่อนหน้าเลย
ศาสนจักรของคอนสแตนตินกลายเป็นเครื่องมือทางการเมืองของจักรวรรดิภายในชั่วอายุคนเดียว บิชอปของฟรังโกกลายเป็นผู้สมรู้ร่วมคิดในการขโมยเด็ก พระสังฆราชคิริลล์อวยพรให้สงคราม คำถามไม่ใช่ว่าคุณจะได้อิทธิพลทางการเมืองหรือไม่ คำถามคือสิ่งที่คุณเริ่มต้นไว้จะเหลืออะไรเมื่อคนที่ต้องการอิทธิพลนั้นใช้มันจนหมดแล้ว
หนึ่งในเรื่องที่ตลกที่สุดของวัฒนธรรมโลกีย์สมัยใหม่ คือการได้เห็นคนค่อยๆประดิษฐ์ศาสนาคริสต์ขึ้นมาใหม่ทีละชิ้น ทั้งที่วางท่าว่าตัวเองเหนือกว่าทางปัญญาอยู่ตลอดเวลา คนเลิกแก้บาปแล้วหันไปจ่ายชั่วโมงละ 240 ดอลลาร์บวกภาษี ให้คนนั่งฟังตัวเองพรรณนาความรู้สึกผิดในห้องแสงนวลๆ เลิกพูดเรื่องบาปแล้วเปลี่ยนไปเรียกว่า "trauma ที่ยังไม่ได้ประมวลผล" เลิกพูดเรื่องการกลับใจแล้วเปลี่ยนไปเรียกว่า "doing the work" เลิกการพิจารณามโนธรรมแล้วเปลี่ยนไปเป็น journaling…
เรื่องตลกที่สุดเรื่องหนึ่งของวัฒนธรรมฆราวาสสมัยใหม่คือมันยังเชื่อในบาปกำเนิดอยู่เต็มร้อย แค่ไม่ยอมเรียกชื่อนั้นเพราะภาษาเทววิทยาทำให้คนมีการศึกษารู้สึกอึดอัด ลองฟังดูว่าสถาบันสมัยใหม่อธิบายมนุษย์กันยังไง เราถูกควบคุมด้วย unconscious bias ถูกหล่อหลอมมาตั้งแต่เด็ก ถูกชักใยด้วย algorithm ติดอยู่ในวงจร dopamine ถูกบิดด้วยแรงจูงใจทางสังคม ถูกอุดมการณ์บังตา และส่วนใหญ่มองแรงจูงใจของตัวเองไม่ออก…
ผมเข้าใจว่าทำไมพระศาสนจักรจึงพูดเรื่องการทำแท้งในเชิงสมบูรณ์เด็ดขาด พอเชื่อว่าชีวิตมนุษย์เริ่มขึ้นตั้งแต่ปฏิสนธิในเชิงศีลธรรมที่ชี้ขาด ข้อสรุปก็ดูชัดเจนไปเอง แต่สิ่งที่สะดุดใจผมเวลาอ่านทั้งพระคัมภีร์และความจริงทางชีววิทยาของมนุษย์ คือความแน่ใจนั้นวิ่งเข้าชนความซับซ้อนที่วาทศิลป์แบบนี้ไม่รู้จะรับมือยังไงเร็วแค่ไหน
ผมเบื่อที่ฝ่ายอนุรักษ์นิยมทำตัวเหมือนเป็นเจ้าของพระศาสนจักร เปล่าเลย พระศาสนจักรเก่าแก่กว่าฝ่ายขวาทางการเมือง เก่ากว่าความคิดถึงอดีตแบบ trad เก่ากว่าสงครามวัฒนธรรมแบบอเมริกัน และเก่ากว่ากลุ่มที่พยายามเอาสัญชาตญาณของตัวเองมาทำให้กลายเป็นหลักความเชื่อที่ถูกต้อง ถ้ามองประวัติศาสตร์คริสต์ศาสนาจริงๆแทนที่จะยึดติดกับภาพถ่ายช่วงหนึ่งที่ตัวเองชอบ หลักฐานมันชี้ไปอีกทาง
หนึ่งในภาพจำที่ฝังหัวคนมากที่สุดเกี่ยวกับศาสนาคริสต์คือมันกลัวความรู้ เรื่องเล่ามันคุ้นหู ศาสนาวางอยู่บนศรัทธา วิทยาศาสตร์วางอยู่บนหลักฐาน ฝ่ายหนึ่งตั้งคำถาม อีกฝ่ายกดมันไว้ พระเอกคือคนที่ท้าทายอำนาจทางศาสนา ส่วนศาสนจักรยืนเป็นสถาบันที่พยายามรั้งพวกเขาไว้ มีบางช่วงในประวัติศาสตร์ที่หนุนเรื่องเล่านี้อยู่บ้าง ศาสนจักรเคยทำผิด บางครั้งก็ต้านความคิดใหม่ คดีกาลิเลโอ…
หนึ่งในความเคลื่อนไหวทางความคิดที่ขำที่สุดในรอบสิบปีคือการได้เห็นพวกที่ประกาศตัวเป็น secular แบบสุดโต่งคิดค้นศาสนาขึ้นมาใหม่โดยใช้ศัพท์คอมพิวเตอร์ แล้วก็ทำเหมือนว่าแบบนี้มันทำให้ไอเดียดูมีเหตุผลขึ้น Simulation theory คือตัวอย่างที่ชัดที่สุด แนวคิดพื้นฐานคงคุ้นกันดีแล้ว แต่ผมขอสรุปไว้ตรงนี้ จักรวาลของเราอาจเป็น simulation ที่ถูกสร้างขึ้นโดยปัญญาที่ล้ำหน้ากว่ามาก ความจริงน่าจะถูกเขียนโปรแกรมเอาไว้ จิตสำนึกอาจดำรงอยู่ภายในระบบที่ถูกออกแบบ กฎของ…
นิสัยแปลกๆอย่างหนึ่งของการถกเถียงยุคนี้คือเรามักตัดสินศาสนาคริสต์ด้วยมาตรฐานศีลธรรมของศตวรรษที่ 21 ล้วนๆ แต่ตัดสินทางเลือกอื่นด้วยมาตรฐานของศาสนาคริสต์ที่ช่วยหล่อหลอมมาตรฐานพวกนั้นขึ้นมาตั้งแต่แรก นี่ไม่ได้แปลว่าศาสนาคริสต์ไม่เคยทำผิด สงครามศาสนาเกิดขึ้นจริง ศาสนจักรสะสมอำนาจ คริสต์ชนเบียดเบียนกันเอง การอ่านประวัติศาสตร์อย่างซื่อตรงต้องยอมรับตรงนั้น คำถามคือศาสนาคริสต์ทำให้…