Có một xu hướng phổ biến là những chàng trai trẻ mê đế chế La Mã qua phim ảnh và lịch sử đại chúng, rồi hình dung nó như một đế chế quân phiệt, cánh hữu, nam tính quá mức và tuyệt vời cho đàn ông. Spartacus, Rome, Gladiator... ở những mức độ khác nhau đều tạo ra cảm nhận rằng La Mã là một dạng văn hóa chiến binh, đôi khi sa lầy trong sự suy đồi. Gladiator II đẩy điều này tới mức lố bịch. Riêng với bộ phim đó, tôi khuyên nên đọc bài phê bình của Brett, ở acoup.blog, phê bình:
Họ có ấn tượng rằng La Mã nằm ở đâu đó trên cái phổ tuyến tính tả-hữu mà chúng ta có ở Hoa Kỳ và rằng nhiều khả năng họ thuộc phía bảo thủ. Rất sùng đạo, gia trưởng, thiên về chiến binh. Vấn đề là, so với ngày nay, phần lớn các xã hội thời trước đều như vậy. Nếu muốn hiểu vì sao La Mã thành công đến thế, ta cần so sánh nó với những xã hội mà nó đã đánh bại và/hoặc đồng hóa. Và đáng ngạc nhiên, ta sẽ thấy họ tự do và cấp tiến hơn nhiều so với phần còn lại. La Mã không nhân đạo theo tiêu chuẩn của chúng ta. Câu hỏi hữu ích hơn là vì sao nó mở rộng được và tồn tại được theo những cách mà Sparta, Athens, xứ Gaul hay Carthage thì không.
Lẽ ra Sparta không nên tồn tại
Sparta là sự tương phản dễ thấy nhất vì trật tự chính trị của nó được dựng trên sự khép kín. Khối công dân của nó nhỏ, kỷ luật quân sự của nó cực đoan, và hệ thống helot là trung tâm của xã hội họ. Đó là nền tảng để giới tinh hoa Sparta sống như một đẳng cấp chiến binh vĩnh viễn, tinh hoa trong mắt chính mình. Một xã hội tổ chức quanh việc cai trị một dân số đông đảo, bị khuất phục bằng vũ lực thì có thể đáng gờm, và có thể khiến bạn cảm thấy hẳn đã rất sướng... khi sống như một người Spartiate. À, không hẳn đâu. Chỉ ít lâu sau khi áp dụng hệ thống này (xét theo nghĩa lịch sử) thì người Sparta bắt đầu cạn kiệt, ờ thì, người Sparta. Xã hội này rất tinh hoa chủ nghĩa, bạn chỉ có thể mất địa vị và đi xuống trong thứ bậc, chứ không đi lên. Helot sẽ chẳng bao giờ thành người Sparta, và ngay cả những người giúp đỡ trong tình huống nguy cấp và lập công xuất sắc trong trận mạc cũng kết cục bị tàn sát vì là một rủi ro cho nguyên trạng. Đó là động lực kiểu gì cho bất cứ điều gì cơ chứ? Bài giải cấu trúc của Bret về xã hội Sparta là một kiệt tác và tốt nhất là cứ chỉ thẳng nó ra ở đây:
Tóm lại, các chính sách của Sparta rốt cuộc làm giảm số lượng người Spartiate, mà không có lợi thế nào về hiệu quả quân sự (họ thua trước các thành bang Hy Lạp khác cũng thường xuyên như thắng), không tạo ra nghệ thuật hay thậm chí pháo đài quân sự nào và có rất ít thành tựu về đổi mới, kể cả liên quan đến chiến tranh (như khí tài vây hãm, công sự hay hạ tầng hải quân). Người La Mã đè bẹp họ trong chiến tranh, vượt trội trong trận mạc nhờ kỹ thuật, hậu cần và hạ tầng cao hơn. Tất cả những điều đó đến từ việc có một xã hội coi trọng tư duy và sự đa dạng kỹ năng, thay vì chỉ tôn vinh các chiến binh, như Sparta đã làm.
Athens khó hơn với người đọc hiện đại vì nó cám dỗ ta ngưỡng mộ trước đã. Văn hóa công dân của nó là có thật, nền dân chủ, sân khấu và những thứ dân sự khác cũng vậy. Nhưng lõi công dân vẫn hẹp. Phụ nữ ở ngoài cơ thể chính trị (hơn hẳn ở La Mã, nơi ít nhất họ còn có thể hành động trong hậu trường) và phần lớn bị bỏ qua. Người metic (không phải công dân) có thể sống, làm việc và có vai trò về kinh tế mà không bước vào cơ thể đó về mặt chính trị, không có chút tác động nào. Athens có thể rực rỡ mà vẫn giữ quyền công dân hạn chế. Có một vòng tròn rất nhỏ mà bạn phải thuộc về thì mới có thể ảnh hưởng đến thành phố và cảm thấy mình là một phần của nó. Trong đế chế La Mã, ngược lại, ta có vô số hoàng đế xuất thân từ chính nô lệ (Diocletian, chẳng hạn). Sự bao gồm không phải là điều giống như bình đẳng, và lợi thế của La Mã không phải là bình đẳng. Đó là một năng lực rộng hơn để khiến ngày càng nhiều người được tính là người La Mã theo thời gian, khiến người ta cảm thấy mình là một phần của nó, thay vì là người ngoài. Khả năng dịch chuyển xã hội, so với thời đại đó, là một trong những lợi thế của La Mã.
Khả năng dịch chuyển kiểu La Mã
Đó là chỗ La Mã trông khác biệt. Sự thuộc về của người La Mã mở rộng qua luật pháp, quân dịch, chức vụ, liên minh, quy chế thị xã, sự giải phóng nô lệ, và rốt cuộc là những đợt trao quyền công dân rộng hơn. La Mã có nhiều cách mang tính định chế hơn để gắn người ngoài vào hệ thống bằng cách cho họ một phần lợi ích trong đó. Điều đó quan trọng. Một thể chế chính trị có thể biến đồng minh, giới tinh hoa các tỉnh, lính phụ trợ và những người được giải phóng thành một dạng người trong cuộc có thể nhận ra được thì dễ biến sự bành trướng thành sự liên tục hơn.
Đế chế La Mã thường được những người cổ vũ cánh hữu (ban đầu, kể cả Mussolini) dùng để biện minh cho các khuynh hướng phát xít. Đúng, nếu so với các xã hội hiện đại thì não trạng La Mã rất bảo thủ và thiên về chiến tranh. Tuy nhiên, điều đó là phổ biến ở khắp nơi. La Mã thắng được phần lớn các nhà nước khác này và sáp nhập họ hữu hiệu vào đế chế của mình bởi họ có thể nhìn cao hơn và tạo ra những định chế bao gồm, mở ra cho người ta những con đường để trở thành người La Mã. Nó chào đón sự đa dạng (so với thời đại) nhiều hơn hẳn và hưởng lợi từ đó. Hưởng lợi từ các lực lượng phụ trợ cung cấp kỵ binh, cung thủ... Hưởng lợi từ việc lấy ý tưởng của các xã hội khác và cải tiến chúng (gladius, spatha, trireme...). La Mã chưa bao giờ ngại nhìn nhận những cách làm tốt hơn ở kẻ thù của mình và cứ thế lấy về. Ngay cả với các vị thần, họ cũng nhìn nhận các vị thần ngoại bang cũng là thần đáng được thờ phụng y như vậy và cho rằng, thường thì, đó là cùng những vị thần được nhìn nhận khác đi (về điểm này, người Hy Lạp cũng làm vậy, nói cho công bằng)
Nhìn chung, càng tìm hiểu về polis Hy Lạp và các xã hội cổ đại khác bạn càng thấy sự tương phản với La Mã và càng thấy rõ rằng cái làm nên sự vĩ đại của La Mã KHÔNG phải là văn hóa chiến binh, những đặc tính gần như phát xít mà ta thường thấy được khắc họa trên truyền thông, mà ngược lại. Là khả năng học hỏi, sáp nhập các nền văn hóa khác nhau vào đế chế của mình và sự hiện diện của những định chế mạnh, bao gồm, cho phép người ngoài trở thành người La Mã trọn vẹn..