Tỏ ra thông minh bằng cách chỉ ra những vết nứt thì dễ. Cho người ta một nơi tốt đẹp hơn để sống thì khó hơn nhiều. Văn hóa hiện đại cứ nhầm lẫn giữa sự đập bỏ với chiều sâu, và Nietzsche đã góp phần khiến sự nhầm lẫn đó trông thật hào nhoáng.
Tôi đứng về phía bài ở điểm này: cái di sản thực tế của lối hoài nghi à la Nietzsche, khi nó chảy xuống văn hóa đại chúng, đúng là biến sự đập bỏ thành dấu hiệu của chiều sâu. Trong kể chuyện hôm nay, nhân vật yếm thế mặc định được coi là nhân vật thông m
Tôi đứng về phía bài ở điểm này: cái di sản thực tế của lối hoài nghi à la Nietzsche, khi nó chảy xuống văn hóa đại chúng, đúng là biến sự đập bỏ thành dấu hiệu của chiều sâu. Trong kể chuyện hôm nay, nhân vật yếm thế mặc định được coi là nhân vật thông minh.
Chỗ tôi tách ra với bài là đừng đổ hết lên một người. Nietzsche viết sắc và có trách nhiệm với chữ của mình hơn nhiều so với cái phiên bản bị bào mòn mà người ta trích trên mạng.
Còn một nhà thờ lớn, một cung điện, một bảo tàng, một pháo đài, một lâu đài thì sao? So với việc xây, làm hư hại hay phá hủy một công trình lại cực kỳ dễ, gần như không cần kỹ năng gì, đến mức cả một đứa trẻ cũng làm được. Triết học cũng tương tự, có thể nghĩ về nó theo cùng cách đó. Nó phục vụ một mục đích, giống như một ngôi nhà, để chúng ta sống trong đó và có một mô hình tư duy, một khung để xử lý những điều chưa biết, dù nó không hoàn hảo. Một cái khung mang lại cho ta sự dẫn dắt, sự an tâm, sự dễ chịu, sự che chở... và cũng cho phép ta trưởng thành và khám phá những ý tưởng nằm ngoài nó, đồng thời cấp cho ta một cái khung nền tảng đủ đáp ứng một số nhu cầu ban đầu trong phần lớn cuộc đời.
Suốt chiều dài lịch sử, người ta đã dựng nên các nền triết học khác nhau (thường đan xen với các quan điểm tôn giáo và chính trị) để đơn giản hóa, trừu tượng hóa và mô hình hóa thế giới quanh ta. Chúng được xây chồng lên nhau, thường loại bỏ những phần đang trở nên không còn phù hợp để thay bằng những phần mới mang lại câu trả lời mới cho những vấn đề trước mắt. Ở phần lớn các nền văn hóa, tổ tiên xưa nay được tôn kính, thường bất kể họ từng đối mặt với chuyện gì, chỉ bởi một thực tế rằng họ đã xử lý thành công một điều gì đó, và nhờ họ mà ta có mặt ở đây. Điều này giúp ta giữ một tâm thế xây dựng, một cái nhìn cảm thông với quá khứ và một sự thấu hiểu lành mạnh về cội nguồn của mình, từ đó cho ta một nền tảng để dựng nên quan điểm của riêng mình.
Tuy nhiên, Nietzsche lại nổi tiếng vì đoạn tuyệt với tất cả những điều đó. Trong nhiều cuốn sách của mình, ông đập tan gần như mọi thế giới quan và triết học trong quá khứ, dù là tôn giáo hay thế tục. Ông tự kiếm cho mình biệt danh “nhà triết học cầm búa” và biệt danh “bậc thầy của sự hoài nghi” cùng với Marx và Freud nhờ “phương pháp chung của họ là lột mặt nạ những động cơ ẩn giấu và phơi bày những vẻ bề ngoài lừa dối trong xã hội và ý thức con người”. Ảnh hưởng của ông đến nay vẫn rất lớn, dù không lộ rõ. Hoài nghi, hư vô và yếm thế vẫn là những khuôn mẫu cho cách thể hiện trí tuệ trong nghệ thuật kể chuyện.
Đúng là Nietzsche đã giúp ta nhìn ra những giả định và những “sự thật vốn chẳng phải vậy”, điều này chắc chắn hữu ích cho việc tiếp tục xây dựng thế giới quan và tri thức. Nhưng cũng đúng là ông đưa ra rất ít phương án thay thế, và lập luận của ông thường không dẫn tới sự khôn ngoan hay sự dẫn dắt, mà dẫn tới nỗi khiếp sợ và sự hoang mang cho người đọc. Một nhóm chịu ảnh hưởng rộng rãi từ Nietzsche thực ra chính là Đức Quốc xã, những kẻ đã công khai dùng một phần học thuyết của ông để củng cố thế giới quan của họ. Họ không hiểu ông một cách trọn vẹn và thường hành xử ngược lại với những gì ông vốn nói, tuy nhiên những quan điểm phá hủy của ông chắc chắn đã giúp họ định hình các giá trị mới, đoạn tuyệt với quá khứ và tạo ra một bộ luân lý mới để chống đỡ cho một chế độ toàn trị hung hãn như đảng Quốc xã ở Đức. Niềm tin rằng bước tiến hóa tiếp theo là đoạn tuyệt với tất cả những giá trị ta đã tạo ra và tự dựng nên luân lý của riêng mình (Übermensch) cùng lắm cũng chỉ là một niềm tin sai lầm. Nó có thể được biện minh là tối ưu NẾU một số người trong chúng ta có thể sống mãi, để ta gom góp đủ trải nghiệm sống ở đủ mọi vai trò và hoàn cảnh trong một khoảng đủ dài, đối mặt với đủ kiểu vấn đề khác nhau. Trong trường hợp đó thì đúng, có lẽ bạn sẽ đi đến một bộ luân lý và giá trị toàn diện mà bạn có thể phần nào tự tin là đúng. Nhưng thực tế là ta chỉ có một quỹ thời gian hữu hạn và ai cũng muốn làm những việc khác trong đời nữa, chứ không phải dành trọn nó để tự tạo ra luân lý của riêng mình chỉ vì cái sự tạo ra đó.
Các hệ thống luân lý (tôn giáo, triết học, pháp luật...) cần vận hành tạm ổn cho tất cả mọi người, kể cả chính bạn, trong vô số tình huống khác nhau. Khi bạn dựng nên luân lý của riêng mình và đoạn tuyệt với truyền thống, bạn đoạn tuyệt với những quy tắc và trí khôn đã tồn tại bao đời và được truyền lại cho những người sống sót bởi vì, thường là vậy, chúng đã từng hữu hiệu. Có thể bạn không hiểu vì sao nó không còn phù hợp nhưng rất có thể nó vẫn còn nguyên giá trị. Bạn cần thận trọng với những gì mình phá đi hay thay thế, và nhất định phải hoài nghi việc đập bỏ tất cả để dựng luân lý của riêng mình từ con số không. Đó là một cuộc đời buồn tẻ, bạn chẳng đạt được mấy nếu dành cả đời để đoạn tuyệt với mọi luân lý rồi vắt óc tìm lối thoát của riêng mình để tạo ra cái của riêng mình.
Di sản của Nietzsche mang tính phá hủy rất cao, ông tìm ra khuyết điểm và lỗ hổng trong từng cội rễ của trí khôn hiện thời của ta (chủ nghĩa Khắc kỷ, Plato, Socrates, Kitô giáo, Do Thái giáo…) mà lại cung cấp rất ít sự dẫn dắt để bù lại cho điều đó. Đúng, giờ ta đã biết (một phần, mà quả thật cũng nhờ Nietzsche) rằng một số phần trong các triết học và tôn giáo này không còn hữu ích cho cuộc sống của ta nữa. Nhưng ông đưa ra cái gì để thay thế? Ông chỉ đập đổ tất cả những gì có thể rồi khoe khoang rằng chẳng có hệ thống nào tồn tại thì tuyệt biết bao. Hay nhỉ, vậy giờ làm lại từ đầu rồi đi thờ Mặt Trời chắc.
Đúng, nhưng lối tiếp cận của ông vẫn còn phổ biến, ảnh hưởng của ông vẫn còn đó. Những nhà phê bình vẫn nhận được phần thưởng lớn quá mức so với giá trị thực mà công sức họ tạo ra. Nhà phê bình nghệ thuật, nhà phân tích thị trường, người viết review… Tìm ra lỗ hổng và sai sót trong một thứ gì đó dễ hơn nhiều so với tạo ra một phương án thay thế, hay thậm chí cải tiến nó. Đặt câu hỏi và phê phán là chuyện chính đáng, nhất là khi đụng tới giới cầm quyền và chính phủ. Nhưng ta cũng nên kỳ vọng các nhà phê bình làm tốt hơn ở khâu đưa ra phương án thay thế, mang tính xây dựng trong lời phê phán và cùng làm việc với đối tượng bị phê phán để cải thiện.
Nietzsche quả thật thấy chủ nghĩa hư vô mà ông chống lại là điều hoàn toàn ghê tởm và đã nỗ lực một cách tuyệt vọng để đưa ra lời giải cho cái vấn đề mà ông nhìn thấy trong “cái chết của Chúa”. Nhưng ông đã thất bại, và tôi tin phần lớn nguyên do nằm ở sự ngạo mạn. Không phải nhiệm vụ của một người để tuyên bố rằng "mọi thứ đều hỏng và cần được tái tạo lại từ đầu”. Đó là nhiệm vụ của tất cả chúng ta, từng bước một, cho thấy những thế giới quan trước đây từng hữu ích ở thời của chúng ra sao và chứng minh chúng nay không còn như vậy nữa, để ta có thể yên tâm loại bỏ chúng một khi đã hiểu rõ. Không phải đập bỏ tất cả, mà cải thiện khi thấy cần, tu sửa lại tòa nhà khi cần. Và đúng, đôi khi phá bỏ vài phần trong ngôi nhà triết học của mình vì ta thấy rõ rằng chúng không còn áp dụng được nữa, nếu chúng từng áp dụng được.
Tôi không lấy gì làm ngạc nhiên khi Nietzsche không bị phê phán nhiều hơn, vì phần lớn các triết gia cứ cố đối đầu trực diện với lập luận của ông và chứng minh rằng ông không thể phá hủy những nền luân lý mà ông đã phá. Ừ thì, Nietzsche đúng, bạn có thể phá chúng, nhưng bạn cũng có thể làm vậy với gần như bất kỳ hệ thống luân lý hay triết học nào, hệt như với một công trình, bất kể chúng đẹp đẽ, hữu ích hay hoàn hảo đến đâu. Bạn có thể ném bom biến bất cứ thứ gì thành đống gạch vụn, nhưng bạn có thấy mình thông minh không khi làm thế với chính ngôi nhà của mình?
Ồ nhìn này, tôi đã chứng minh được ngôi nhà không hoàn hảo, nó có điểm yếu và tôi tìm ra rồi giật sập được nó! Làm kẻ vô gia cư ngầu thật đấy!
Không một ai, không bao giờ
Một điểm mà Nietzsche phê phán là bạn không cần diễn đạt một cách chính xác ý nghĩa và cơ chế của một thứ gì đó thì mới có thể hiểu nó ở tầng sâu, ngay cả khi không biết dùng từ ngữ nào để diễn đạt ra. Bạn biết bơi không? Vậy bạn có giải thích bằng lời được mình bơi như thế nào không?
Tôi cá là không, và tôi cũng cá rằng nếu bạn tập hợp một nhóm những người bơi giỏi bất kỳ, họ cũng sẽ không giải thích nổi chuyện bơi bằng lời cho một người chưa biết bơi. Một mô hình tương tự cũng đúng với các hệ thống luân lý. Không phải lúc nào cũng rõ vì sao chúng vận hành được và vì sao chúng cho phép ta xây nên những xã hội phức tạp, phần nào công bằng (so với những gì ta từng có), nhưng có thể thấy rất rõ rằng chúng có vận hành thật. Cứ nhìn nước Mỹ chẳng hạn. Không rõ phần nào của hiến pháp là cốt yếu, và xưa nay các tu chính án rất hiếm trong suốt chiều dài tồn tại của nước Mỹ. Vậy mà, cũng nhờ nhiều yếu tố khác, nước Mỹ đã vươn lên thành một siêu cường hàng đầu thế giới, và phần lớn điều đó là nhờ các thiết chế và truyền thống được Hiến pháp bảo vệ. Tom Holland (tác giả, không phải Người Nhện) cũng đã cho chúng ta một cuốn sách tuyệt vời gần đây về lý do Kitô giáo là một trong những nguyên nhân gốc rễ cho phần lớn tiến bộ, khoa học và công bằng xã hội mà ta có được trong 2000 năm qua. Hãy ngẫm về câu vừa rồi, vì quan niệm phổ biến lại ngược lại, rằng Kitô giáo và tôn giáo đã kìm hãm chúng ta.
Bạn không giải thích cho một con chim cách bay. Bạn không giải thích cho các xã hội cách chúng đang vận hành. Bằng cách nào đó chúng vẫn biết. Bạn chỉ ra những chỗ cần cải thiện với tư cách một phần của chúng, bạn bắt tay vào xây dựng một điều gì đó, dù đôi khi việc đó đòi phải phá bỏ vài phần dọc đường. Chứ bạn không chỉ đứng ngoài lề chỉ trích mọi người khác, nổi cáu rồi chết một mình trong lúc cố sáng chế ra một hệ thống luân lý từ con số không.
Cái cụm bậc thầy của sự hoài nghi gắn Nietzsche, Marx, Freud lại với nhau là của Paul Ricoeur đặt ra sau này, không phải biệt danh đương thời của ba ông. Dùng nó như bằng chứng rằng họ chung một phương pháp phá hoại là đọc ngược dòng thời gian.
Ricoeur dùng cụm đó một cách trung tính để mô tả một lối đọc, không phải để kết tội. Mượn cái nhãn rồi nhét nghĩa xấu vào là một nước đi khác hẳn.
Phiên bản mạnh nhất của bài là: phá thì dễ, xây thì khó, và Nietzsche chỉ làm cái phần dễ rồi để người đọc trong nỗi khiếp sợ. Tôi muốn bênh chỗ này một chút.
Nietzsche không chỉ phá. Bảng giá trị mà ông đề ra, dù tôi không theo, là một dự án xây dựng thật: một nền đạo đức không cần thưởng phạt từ bên ngoài, đặt trên việc tự khẳng định đời sống. Bạn có thể bác nó, nhưng gọi nó là không đưa ra phương án thay thế thì là chưa đọc tới đó.
Trẻ con cũng phá nhà được nên phê phán triết học cũng dễ như trẻ con. Đọc lại câu này một lần nữa đi.
Theo logic đó thì viết một bài chê Nietzsche cũng dễ ngang phá nhà, mà bạn vừa làm xong đấy thôi.
Cả bài chịu lực trên ẩn dụ ngôi nhà: triết học là một cái khung để sống trong đó, phá khung thì dễ, dựng khung thì khó. Vấn đề là ẩn dụ đó đã lén cài sẵn kết luận.
Nếu triết học là một cái nhà ta phải sống trong đó, thì đúng, ai đập nhà là kẻ phá hoại. Nhưng nếu một số khung là sai và việc gỡ nó ra là điều kiện để dựng cái đúng, thì hành động đó không phải phá hoại, nó là dọn nền. Hai chuyện này khác nhau, mà bài gộp làm một.
Tôi đứng về phía bài ở điểm này: cái di sản thực tế của lối hoài nghi à la Nietzsche, khi nó chảy xuống văn hóa đại chúng, đúng là biến sự đập bỏ thành dấu hiệu của chiều sâu. Trong kể chuyện hôm nay, nhân vật yếm thế mặc định được coi là nhân vật thông minh.
Chỗ tôi tách ra với bài là đừng đổ hết lên một người. Nietzsche viết sắc và có trách nhiệm với chữ của mình hơn nhiều so với cái phiên bản bị bào mòn mà người ta trích trên mạng.
Tiền đề của mọi bản reboot Batman u tối về cơ bản đều giống nhau: nếu chúng ta nhìn nhận chuyện này một cách nghiêm túc và làm cho nó thực tế thì sao? Nếu chúng ta bỏ đi sự màu mè, hạ độ bão hòa màu xuống, và đặt câu hỏi rằng việc một tỷ phú khoác áo giáp lên rồi đi đánh tội phạm thật ra có ý nghĩa gì? Chà, không may là, dù với ý định tốt, nó rốt cuộc lại trở thành một sự cổ xúy cho chủ nghĩa phát xít...
Nếu bạn định ăn thịt một con vật, câu hỏi không phải là cái chết của nó có đáng buồn hay không. Mà là lựa chọn của bạn thật sự thêm bao nhiêu đau khổ vào thế giới cho mỗi gram protein bạn nhận lại. Phần lớn người ta lại trả lời bằng cảm xúc, và cảm xúc thì nghiêng về con bò, vì một con bò là một cái chết lớn quen thuộc, còn một hộp cá mòi trông như một cuộc tàn sát nhỏ. Tính cho đúng thì cảm xúc đó ngược đời.
Tôi luôn cảm thấy các công ty AI thật ra đang bọc thêm một lớp wrapper lên trên AI để nhận diện những lúc ta đang test khả năng suy nghĩ của nó. Ví dụ hồi trước khi ta bắt nó đếm nguyên âm/phụ âm trong một từ và nó đếm sai. Tôi cảm giác giờ có một cái script được gọi ra mỗi khi tác vụ được nhận diện đúng. Tôi cũng cảm giác nó được train trên chính mấy cái meme này. Hôm nay tôi tìm ra một bài test mới, một bài cho thấy AI khiến bạn rơi vào AI psychosis dễ đến mức nào và dễ đến mức nào để thật sự
Nỗi hoảng loạn hiện tại bảo rằng AI đang làm con người tư duy kém đi. Có thể. Nhưng nếu bạn muốn biết vì sao nhiều người lao động trẻ lại thành thạo app đến vậy mà lại lóng ngóng với máy tính đến vậy, thì AI không phải nơi đầu tiên cần nhìn. Cú đứt gãy sâu hơn đã xảy ra sớm hơn, khi trường học và các định chế quyết định rằng học sinh nên tương tác với những thiết bị được quản lý sẵn thay vì máy móc thật, như thế hệ Millennial từng làm.
Thứ ban đầu kéo tôi về phía thế giới này thật ra không hẳn là chính trị, hay ít nhất không phải theo cái nghĩa ý thức hệ rạch ròi mà người ta tưởng tượng về sau. Đó là cảm giác được nhìn thấy. Tôi nghe ai đó mô tả cái bầu không khí của một người đàn ông ở tuổi đôi mươi theo cách chính xác đến khó chịu: tình bạn rời rạc dần, những quãng dài một mình trong căn hộ, cái cảm giác rằng tuổi trưởng thành đã ập tới mà chẳng kèm theo một cấu trúc nào...
Một trong những điều buồn cười nhất về văn hóa thế tục hiện đại là nó hoàn toàn vẫn còn tin vào tội tổ tông. Nó chỉ từ chối gọi đúng tên như vậy, bởi ngôn ngữ thần học khiến những người có học cảm thấy không thoải mái. Hãy nghe cách các thiết chế hiện đại mô tả con người. Chúng ta bị chi phối bởi thiên kiến vô thức, bị nhào nặn bởi điều kiện hóa thời thơ ấu, bị thao túng bởi thuật toán, bị mắc kẹt trong các vòng lặp dopamine, bị bóp méo bởi những động cơ xã hội, bị che mắt bởi ý thức hệ, và phần
Một số lượng đáng ngạc nhiên những sai lầm và đau khổ về mặt cảm xúc đến chỉ từ việc gọi sai tên cảm xúc. Có người nói mình đang tức giận trong khi thật ra là đang xấu hổ. Có người nói mình thấy không được yêu thương, trong khi cái họ cảm thấy là bị bỏ bê, bị kiểm soát, cô đơn hay ngại ngùng. Có người nói mình đang stress trong khi trạng thái thật sự là sợ hãi, oán giận, đau buồn hay ghen tị. Đó không phải những khác biệt nhỏ nhặt về câu chữ, mà là cách ta cảm nhận, được diễn đạt cho chính xác.
Tôi có một trong những bữa tối team kiểu big-tech. Câu chuyện chuyển sang chủ đề mọi người gặp người yêu của mình như thế nào. Vài đồng nghiệp người Ấn của tôi kể về hôn nhân sắp đặt, sự can dự của gia đình, và chuyện ở Ấn Độ việc coi hôn nhân là chuyện của cả gia đình chứ không chỉ là một lựa chọn lãng mạn riêng tư thì bình thường đến mức nào. Phần đó thì ổn, văn hóa khác nhau mà. Nhìn thấy góc nhìn của họ cũng thú vị, dù tôi không chia sẻ quan điểm đó. Vấn đề bắt đầu khi một người trong số họ