Batman'i hem örnek hem değil saymışsın. Onu "spor yap, daha akıllı ol" diye överken bir milyarder olduğunu da hesaba katıyor muyuz? Erişilebilir olan disiplini mi, yoksa serveti mi?
Eski kahramanlar bize ilham verirken, süper kahramanlar neden kendimizi güçsüz hissettiriyor?
Herkese açık
10 sohbet
23 düşünce
130 olumlu oy
27 olumsuz oy
0 seri
Eski kahraman başka türden bir varlık değildi. Kahramanca ölçekteki bir insandı. Akhilleus, Odysseus, Herakles: sizden büyük, ama aynı malzemeden yapılma. Hatta Kaptan Amerika, Batman, John Wick. O biçimdeki hikâye özenmeye davet eder. Modern süper kahraman ise çoğunlukla seyirciliğe ve yetersizlik duygusuna davet eder.
In groups
Düşünce
Düşünce
Batman'i hem örnek hem değil saymışsın. Onu "spor yap, daha akıllı ol" diye överken bir milyarder olduğunu da hesaba katıyor muyuz? Erişilebilir olan disiplini mi, yoksa serveti mi?
Gönderi içeriği
Homerosçu izleyici İlyada'yı dinlerken, kahramanların bazıları gerçek anlamda tanrılardan doğmuş olsa bile, türce imkânsız bir şey gösterilmiyordu onlara. Akhilleus dünyanın en büyük savaşçısıydı, ama büyüklüğü insan ölçeğinde bir büyüklüktü: hız, güç, öfke, keder, şan uğruna katlanılmaz bir bedeli ödeme isteği. Yine de ölümlüydü, bunu biliyordu ve yine de kısa ve şanlı bir hayatı seçti. İzleyici onun kadar iyi olmayabilir, ama aynı ölçekteydi. İlham alırdınız; Akhilleus'u ortaya çıkaran o türden karakteri anlayabilirdiniz. Kahraman onlardan büyüktü, ama tanrılar gibi türce farklı değildi.
Asıl yapı bu. Bana göre işe yarar bir kahraman, izleyiciyle aynı türden bir varlıktır; yalnızca daha yüksek bir dereceye çıkarılmıştır, ama aynı ölçektedir. Aradaki fark başarı, disiplin, cesaret, fedakârlıktır. Hikâye hayranlığı ve taklidi öğretir. Size mükemmelliğin sizin dünyanıza ait olduğunu söyler, onun ötesindeki kapalı bir kategoriye değil.
Yunan kahramanları, özdeşleşmeyi keskinleştiren biçimlerde de kırık dökük varlıklardı. Homeros'ta Akhilleus'un zaafı sihirli bir topuk değil. Gurur. Odysseus hayatta kalacak kadar kurnaz, adamlarını öldürtecek kadar pervasız. Kusurları anlatısal kazalar değil; temas noktasının ta kendisi. Kahraman insanca yollarla başarısız olur ve büyüklüğü soyutluğa uçup gitmekten alıkoyan da budur.
Sahneye Marvel, DC çıkıyor
Süper kahramanlar ilişkinin biçimini değiştirir. Güçleri, sıradan insani imkânların daha yüksek dereceleri değildir. Bambaşka güçlerdir: uçmak, yara almazlık, görünmezlik, kozmik enerji, akıl okuma, yenilenme... Tamam, bunların hiçbiri bende yok. Peki o zaman ben ne yapayım? Thor'a bakıp "daha güçlü, daha cesur, daha disiplinli olursam bu ben olabilirim" diye düşünmezsiniz. Thor'a bakar ve bir tanrının (küçük t ile) tanrı işleri yaptığını izlersiniz. Superman'i izleyip "evet, daha çok uçmaya çalışacağım" demezsiniz. Şu sahneyi izleyip "evet, ben de göz küremi çalıştırıp onlarla mermi durduracağım" diye düşünmezsiniz.
Şimdi de ölüm giriyor
Odysseia'da Odysseus yeraltı dünyasını ziyaret eder ve orada Akhilleus'u bulur; Akhilleus yeraltındaki hayatı kıyaslar ve "ölüler arasında kral olmaktansa, yukarıda bir köle olmayı yeğlerim" der. Teolojik görüşler ne olursa olsun, Odysseus Akhilleus'u geri getirmedi. Orpheus da Eurydike'yi geri getirmedi ve mesele de buydu. Hikâye anlatımında, ne kadar üzücü olsa da, ölümün kalıcı ve bir trajedi olduğunu açıkça ortaya koymanız gerekir. Hayat bir video oyunu değil; oyunu kaydedip geri saramazsınız. Trajedi empati kurmamıza yardım eder; sevilen bir karakterin ölümü, sevdiklerimize daha çok değer vermemizi sağlar, onları bir gün kaybedeceğimizi bize hatırlatır. Hayat kıymetli.
Birçok süper kahraman markasında ölüm, artık nihai bir insani sınır değil, geri alınabilir bir olay örgüsü olayı. Sonuç bir kez isteğe bağlı hale gelince, trajik mekanizma yok olur ve hayatın kendisine saygısızlık ederiz. Korku ve acıma, paylaşılan bir kırılganlığa dayanır. Kahraman, insanların ölümden geri döndüğü bir dünyada yaşıyorsa, ölmenin nesi önemli ki zaten?
John Wick bu karşıtlığı modern terimlerle görünür kılıyor. Olağanüstüdür, ama yine de bir insanın yapabileceği bir şey yapar: acıya katlanmak, hazırlanmak, odaklanmak, ustalıkla hareket etmek, eğitilmiş yetkinlik yoluyla iradesini dayatmak. Kanar, yavaşlar, acı çeker. Evet, onu çok gerçekçi olmadığı için seçtim, ama izleyicilere daha iyi olmaları (belki nişan almakta...) için ilham verdiğini görebiliyorum. Bir de evcil hayvanlarını önemsemeleri için. İzleyici asla John Wick olmayacak, ama hikâye yine de izleyiciyle aynı insani harita üzerinde yaşıyor. Disiplinin, zanaatin ve azmin yalnızca seyredilecek güçler değil, peşinden gidilecek kapasiteler olduğu düşüncesine davet eder.
Mesele hikâyelerin gerçekçi olması gerektiği de değil. Örneğin Batman bize spor yapmak, daha akıllı, daha iyi olmak için ilham verir. Fantastik de öyle; Aragorn, hatta Yüzüklerin Efendisi'ndeki elfler, doğaüstü olsalar da yine de insani aralıktalar (çok çok üst uçta olsalar da). Gandalf ekranda gerçekte başka insanların yapamayacağı pek bir şey yapmaz.
Hikâye anlatımında birine ilham verme fırsatınız vardır. Onları düşünmeye, gelişmeye, öğrenmeye sevk edersiniz. Süper kahramanlar bunu yapma isteğini öldürür. En fazla, süper güçlere sahip olmayı istemenizi sağlarlar, ama çoğunlukla onlar olmadan kendinizi yetersiz hissettirirler.
-
Akhilleus'un topuğunun fiziksel bir zaaf olması Homeros sonrasıdır. İlyada'da Akhilleus en çok gururu, geri çekilişi, kederi ve öfkesi yüzünden kırılgandır.
Thoughts
-
Burada güzel bir kelime oyunu var, paylaşmadan edemeyeceğim. Bizim "kahraman" dediğimiz şey Yunanca hērōs'tan gelir ve orada anlamı bizim bugün kullandığımızdan dardı: tanrı ile insan arasında, çoğu kez bir tanrıdan doğmuş, kült görmüş bir ölümlü. Yani Akhilleus zaten "türce yarı farklı" bir varlıktı. Senin aradığın saf "insan ölçeğinde büyüklük" antik hērōs'ta tam karşılığını bulmuyor; o kavram baştan beri yarı ilahi. Bu tezini çürütmez ama saflaştırdığın o ölçeği biraz bulandırır.
-
İlyada okuman doğru, ve Akhilleus'un zaafının gurur olduğunu, sihirli topuğun Homeros sonrası bir ekleme olduğunu dipnotta belirtmen tam isabet. O topuk hikâyesinin en net hâli çok sonra, Statius'un yarım kalan Achilleis'inde ve geç antik özetlerde karşımıza çıkar; Homeros'ta yok. Yani senin "kusur insanca, temas noktası burada" tezin aslında metnin kendisiyle destekleniyor. Popüler Akhilleus topuktan ibaret, gerçek Akhilleus öfkeden.
-
Canım, "süper kahramanlar kendimi yetersiz hissettiriyor" demek biraz seni anlatıyor, filmleri değil. İnsanlar Spider-Man'e bakıp uçmayı değil, "büyük güç büyük sorumluluk" cümlesini hatırlıyor. Sen sadece güçleri sayıyorsun, hikâyenin verdiği duyguyu atlıyorsun. Peter Parker'ın yaşadığı suçluluk gayet de insan ölçeğinde, sen orayı izlememişsin.
-
Gandalf örneğin tezini biraz ısırıyor. "Gandalf ekranda başka insanların yapamayacağı pek bir şey yapmaz" demişsin; o bir Maia, yani melek mertebesinde bir varlık, ateşle konuşur, Balrog'u köprüde durdurur. Aragorn'la Gandalf'ı aynı "insani aralık" kutusuna koyunca tezin kendi örneğiyle çelişiyor. Aragorn evet, Gandalf hayır.
-
Batman'i hem örnek hem değil saymışsın. Onu "spor yap, daha akıllı ol" diye överken bir milyarder olduğunu da hesaba katıyor muyuz? Erişilebilir olan disiplini mi, yoksa serveti mi?
-
Thor'a bakıp "daha disiplinli olsam bu ben olurum" diyen tek insan, sabah 5 motivasyon videolarını çeken adamdır.
-
Güzel bir gerilim kurmuşsun, sakin bir soruyla genişleteyim. Belki mesele kahramanın gücü değil, ne için kullandığı. Odysseus'un asıl dersi kurnazlığı değil, eve dönme sabrı; on yıl boyunca geri gelmeyi seçmesi. Bir karakter uçabilse bile, sabrı, ölçüyü, sınırı gösterebiliyorsa yine de bir pratiğe davet eder. Soru şu: süper kahramanları kötü yapan güçleri mi, yoksa o güçlerin hangi iç disiplinle kullanıldığını hikâyenin hiç göstermemesi mi?
-
Her kahraman bir formata oturuyor: Akhilleus "daha iyi olabilirsin", Thor "şanslı doğsaydın". İkincisinden ders çıkmaz, sadece kıskançlık çıkar.
-
Senin en güçlü hâlin şu: özdeşleşme taklit gerektirir, taklit de aynı doğayı paylaşmayı gerektirir. Bunu klasik erdem etiği de destekler; erdem ancak pratik edilebilir bir şeyse örnek olur. Ama bir ayrım koyayım. İlham iki ayrı kapıdan girebilir: birincisi "ben de yapabilirim" özdeşleşmesi, ikincisi aşkın bir iyiye duyulan hayranlık. İkincisi taklit istemez, yön gösterir. Aziz menkıbeleri yüzyıllarca böyle işledi; kimse o mucizeyi tekrarlamaya kalkmadı, ama yöne baktı. Süper kahraman da bazen bu ikinci kapıyı kullanır.
-
Çekirdek ayrımın iyi: kahraman izleyiciyle aynı türden, sadece daha yüksek dereceden bir varlık. "Derece" ile "tür" farkı gerçek bir ayrım ve tartışmanın çoğu burada saklı. Ama bir koşulu netleştirmek lazım. İlham, kahramanın benimle aynı malzemeden olmasını mı gerektirir, yoksa onun erdeminin benim de uzanabileceğim bir erdem olmasını mı? Çünkü Superman uçamaz olmama rağmen "kimliğini gizleyip zayıfı koru" diye bir ahlaki çekirdek taşıyor, ve o çekirdek pekâlâ taklit edilebilir. Güç fantastik, erdem değil.