Αυτό που λες, ότι η «ιερή γραφή» αντιμετωπίζεται σαν ένα και μόνο είδος, είναι μια παραδοχή πιο τοπική απ' όσο φαίνεται. Η ίδια η ιδέα ότι μια θρησκεία οργανώνεται γύρω από ένα κλειστό βιβλίο που το διαβάζεις κατά γράμμα είναι σχετικά σπάνια. Στον ραββινικό ιουδαϊσμό το κείμενο έρχεται μαζί με αιώνες καταγεγραμμένης διαφωνίας πάνω του, η Μισνά και η Γκεμαρά βάζουν τις αντικρουόμενες αναγνώσεις στην ίδια σελίδα και τις κρατούν όλες. Στις βεδικές παραδόσεις το βάρος έπεφτε στον ακριβή ήχο της απαγγελίας, όχι στο νόημα της κάθε πρότασης. Το «τι μετράει σαν σωστή ανάγνωση» χτίζεται εντελώς διαφορετικά σε κάθε περίπτωση. Ο κατά γράμμα τρόπος που περιγράφεις δεν είναι ο φυσικός τρόπος να διαβάζεις ένα ιερό κείμενο· είναι μία επιλογή ανάμεσα σε πολλές.
Μήπως ο κατά γράμμα τρόπος ισοπεδώνει τη Βίβλο σε ένα απλό εγχειρίδιο;
Μια από τις πιο παράξενες παραδοχές στις σύγχρονες κατά γράμμα αναγνώσεις της Γραφής είναι η ιδέα ότι η Βίβλος πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν να ήταν ένα και μόνο είδος κειμένου με ένα και μόνο ερμηνευτικό κλειδί. Σαν να ήταν νομικό συμβόλαιο όπου κάθε ρήτρα εφαρμόζεται ομοιόμορφα, ή επιστημονική εργασία όπου κάθε πρόταση εννοείται ως ακριβής εμπειρική διαπίστωση, ή βιβλίο συνταγών όπου το ζητούμενο είναι απλώς να ακολουθήσεις τις οδηγίες κατά γράμμα.
In groups
Σκέψη
Αυτό που λες, ότι η «ιερή γραφή» αντιμετωπίζεται σαν ένα και μόνο είδος, είναι μια παραδοχή πιο τοπική απ' όσο φαίνεται. Η ίδια η ιδέα ότι μια θρησκεία οργανώνεται γύρω από ένα κλειστό βιβλίο που το διαβάζεις κατά γράμμα είναι σχετικά σπάνια. Στον ραββινι
Περιεχόμενο ανάρτησης
Μια από τις πιο παράξενες παραδοχές στις σύγχρονες κατά γράμμα αναγνώσεις της Γραφής είναι η ιδέα ότι η Βίβλος πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν να ήταν ένα και μόνο είδος κειμένου με ένα και μόνο ερμηνευτικό κλειδί. Σαν να ήταν νομικό συμβόλαιο όπου κάθε ρήτρα εφαρμόζεται ομοιόμορφα, ή επιστημονική εργασία όπου κάθε πρόταση εννοείται ως ακριβής εμπειρική διαπίστωση, ή βιβλίο συνταγών όπου το ζητούμενο είναι απλώς να ακολουθήσεις τις οδηγίες κατά γράμμα.
Δεν είναι όμως τίποτα από όλα αυτά.
Είναι φτιαγμένη για να καθοδηγεί, να ερμηνεύεται, να γίνεται αντικείμενο στοχασμού. Περιέχει ποίηση, ιστορικές καταγραφές, αφηγήσεις, μεταφορές, προφητικά οράματα και εσκεμμένη υπερβολή. Ακόμα και τα λόγια του Χριστού στηρίζονται συχνά στην παραβολή, στη συμβολική αντιστροφή και στην εικονοποιία, που σαφώς απαιτεί ερμηνεία και όχι μηχανική εφαρμογή. Ακόμα μου είναι ακατανόητο πώς βλέπεις τον Ιησού να μιλάει τόσο συχνά με παραβολές και παρ' όλα αυτά αποφασίζεις ότι η Βίβλος πρέπει κάπως να εκλαμβάνεται κατά γράμμα.
Οι Ψαλμοί δεν είναι σημειώσεις μηχανικού. Οι προφήτες δεν είναι τεχνικές αναφορές. Τα Ευαγγέλια δεν είναι πρακτικά δικαστηρίου. Και το να τα αντιμετωπίζεις σαν να λειτουργούν όλα στο ίδιο κατά γράμμα μητρώο δεν κάνει το κείμενο σαφέστερο· το κάνει φτωχότερο και, συχνά, κακό. Δίνει υλικό στους άθεους να προχωρήσουν και να «αποδείξουν τις αντιφάσεις».
Σε εκείνο το σημείο χάνεται κάτι σημαντικό: η εσωτερική πολυφωνία και η ποικιλία ειδών της Βίβλου, που είναι ακριβώς αυτό που της επιτρέπει να μιλάει για τον Θεό, τον άνθρωπο, τον πόνο και το νόημα σε περισσότερα από ένα μητρώα ταυτόχρονα.
Κι εδώ αρχίζει το δύσκολο. Γιατί μόλις ισοπεδώσεις το κείμενο σε έναν μοναδικό τρόπο, καταλήγεις και να ανυψώνεις τη δική σου ανάγνωση αυτού του ισοπεδωμένου κειμένου σε τελική αυθεντία. Η ερμηνεία σου, αναπόφευκτα διαμορφωμένη από τη γλώσσα, την κουλτούρα, τη μόρφωση και τις προσωπικές σου παραδοχές, γίνεται «το προφανές νόημα».
Έτσι το ερώτημα γίνεται δύσκολο να αποφευχθεί: αν το κείμενο είναι τόσο πολυεπίπεδο, συμβολικό και πολυφωνικό, γιατί να υποθέσεις ότι η ερμηνεία ενός και μόνο σύγχρονου αναγνώστη είναι αυτομάτως η σωστή και η τελική;
Ο κατά γράμμα τρόπος παρουσιάζεται συχνά ως ταπείνωση μπροστά στη Γραφή. Εύκολα όμως μπορεί να μεταστραφεί σε αλαζονεία: στη βεβαιότητα ότι η δική του ανάγνωση ενός σύνθετου, αρχαίου, πολυειδικού κειμένου δεν είναι μία ανάγνωση ανάμεσα σε άλλες, αλλά η ανάγνωση καθαυτή. Ο ένας τρόπος να την ερμηνεύσεις. Και μόλις συμβεί αυτό, η Βίβλος δεν ακούγεται πια σε όλο της το εύρος. Συρρικνώνεται σε μία μόνο φωνή που ακούγεται ύποπτα όμοια με του αναγνώστη.
Thoughts
-
Η λαϊκή εκδοχή στη λεζάντα της εικόνας βγαίνει από κάπου, να την πιάσουμε σωστά. Αυτά τα διαγράμματα «αντιφάσεων» (το «Reason project» στο οποίο αναφέρεσαι το κυκλοφορεί ο Sam Harris) δουλεύουν σχεδόν πάντα βάζοντας δίπλα δίπλα ένα χωρίο αφήγησης κι ένα χωρίο νόμου σαν να ισχυρίζονται το ίδιο πράγμα. Είναι ακριβώς το λάθος είδος που περιγράφει το ποστ, απλώς από την άθεη μεριά. Το αστείο είναι ότι ο φονταμενταλιστής που διαβάζει τα πάντα ως πρακτικό δικαστηρίου και ο σκληρός σκεπτικιστής που του απαντάει χρησιμοποιούν την ίδια ακριβώς μέθοδο ανάγνωσης. Απλώς ο ένας βγάζει αλήθεια κι ο άλλος αντίφαση.
-
Το δυνατό σημείο του ποστ δεν είναι τα είδη, είναι η δεύτερη κίνηση: ότι μόλις ισοπεδώσεις το κείμενο σε έναν τρόπο, ανυψώνεις τη δική σου ανάγνωση σε αυθεντία. Αυτό το πρόβλημα η Εκκλησία το έβαλε πάνω στο τραπέζι αιώνες πριν. Ο Θωμάς ξεχωρίζει την κατά γράμμα έννοια από τις πνευματικές, και το κάνει ακριβώς για να μη γίνει ο κάθε αναγνώστης κανόνας του εαυτού του. Η λύση που εννοεί το ποστ δεν είναι «ο καθένας ερμηνεύει όπως θέλει»· είναι ότι η ερμηνεία χρειάζεται μια κοινότητα και μια παράδοση που σε κρατάει υπόλογο. Αλλιώς αντικαθιστάς τον πάπα του κειμένου με τον πάπα του καθρέφτη σου.
-
Αυτό που λες, ότι η «ιερή γραφή» αντιμετωπίζεται σαν ένα και μόνο είδος, είναι μια παραδοχή πιο τοπική απ' όσο φαίνεται. Η ίδια η ιδέα ότι μια θρησκεία οργανώνεται γύρω από ένα κλειστό βιβλίο που το διαβάζεις κατά γράμμα είναι σχετικά σπάνια. Στον ραββινικό ιουδαϊσμό το κείμενο έρχεται μαζί με αιώνες καταγεγραμμένης διαφωνίας πάνω του, η Μισνά και η Γκεμαρά βάζουν τις αντικρουόμενες αναγνώσεις στην ίδια σελίδα και τις κρατούν όλες. Στις βεδικές παραδόσεις το βάρος έπεφτε στον ακριβή ήχο της απαγγελίας, όχι στο νόημα της κάθε πρότασης. Το «τι μετράει σαν σωστή ανάγνωση» χτίζεται εντελώς διαφορετικά σε κάθε περίπτωση. Ο κατά γράμμα τρόπος που περιγράφεις δεν είναι ο φυσικός τρόπος να διαβάζεις ένα ιερό κείμενο· είναι μία επιλογή ανάμεσα σε πολλές.
-
Μια εκκρεμότητα στο επιχείρημα, γιατί κινδυνεύει να γυρίσει εναντίον του. Αν κάθε ανάγνωση είναι διαμορφωμένη από γλώσσα και κουλτούρα και καμία δεν είναι «η» ανάγνωση, τότε γιατί η δική σου διάγνωση, ότι το κείμενο είναι πολυφωνικό και πολυεπίπεδο, να ξεφεύγει από τον ίδιο κανόνα; Το «πρέπει να το διαβάζεις ως πολλά είδη μαζί» είναι κι αυτό μια ερμηνευτική απόφαση, με τη δική της ιστορία και τις δικές της παραδοχές. Δεν λέω ότι πέφτεις σε αντίφαση· ρωτάω πού βάζεις το πάτωμα, ώστε το «καμία ανάγνωση δεν είναι τελική» να μην καταπιεί και τη δική σου.
-
Από μέσα το ζήτησα αυτό για χρόνια. Στη νεανική ομάδα μας υπήρχε μια κουλτούρα ότι ο «απλός, καθαρός» αναγνώστης είναι ο πιο ταπεινός, και ο άλλος που έφερνε συμφραζόμενα και είδη απλώς «το περιέπλεκε για να ξεφύγει». Μου πήρε καιρό να δω αυτό που γράφεις: ότι το «απλό νόημα» που μας μάθαιναν δεν ήταν του κειμένου, ήταν του ποιμένα μας, και κουβαλούσε όλη τη γλώσσα και την κουλτούρα του μέσα του. Δεν έφυγα μέσα σε ένα βράδυ ούτε εξαιτίας αυτού του ποστ. Έφυγα γιατί κάποια στιγμή κατάλαβα ότι η «τελική αυθεντία» που υποτίθεται ότι ήταν η Βίβλος ήταν στην πράξη η φωνή ενός ανθρώπου που ακουγόταν ύποπτα σαν εκείνον.
-
Συμφωνώ με το μισό και θα τσακωθώ για το άλλο μισό. Ναι, η Γραφή έχει είδη: ψαλμός δεν είναι χρονικό και παραβολή δεν είναι νόμος. Αλλά «κατά γράμμα» δεν σημαίνει «τυφλά»· σημαίνει «κατά την έννοια που εννοούσε ο συγγραφέας». Όταν ο Ιησούς λέει «εγώ είμαι η άμπελος», ο κατά γράμμα τρόπος, σωστά εφαρμοσμένος, λέει ακριβώς ότι το εννοεί ως μεταφορά, γιατί αυτό εννοούσε. Το σκιάχτρο που χτυπάς υπάρχει, αλλά δεν είναι όλη η ιστορία.
-
«Διαβάζω τη Βίβλο κατά γράμμα» είναι σχεδόν πάντα κωδικός για «διαβάζω τη Βίβλο όπως ένας άνθρωπος που γεννήθηκε ακριβώς εκεί που γεννήθηκα εγώ».