Người Hy Lạp, những bậc thầy kể chuyện, có một khái niệm, catharsis (sự thanh lọc). Nó giống như một quá trình, nơi lòng thương và nỗi sợ được khơi dậy trong lòng khán giả. Câu chuyện dẫn họ đi tới chỗ giải tỏa. Cái còn đọng lại không chỉ là một nỗi buồn được ghi nhớ, mà là một khả năng lớn hơn để ôm lấy đau khổ mà không bỏ chạy khỏi nó. Tôi cho rằng cái phần đọng lại đó là một khởi đầu của sự đồng cảm.
Cơ chế này quan trọng vì chỉ riêng nỗi buồn thì chưa phải là cốt lõi. Một câu chuyện có thể làm tổn thương cảm xúc của bạn mà chẳng tạo ra chút thanh lọc nào. Catharsis đòi hỏi cả hậu quả lẫn sự giải tỏa đi cùng nhau, và những dư âm kéo dài của bi kịch. Một thứ được yêu thương phải bị đe dọa hoặc mất đi, và câu chuyện phải đưa sự mất mát đó đi tới một hình thức lắng đọng. Khán giả không được che chắn khỏi nỗi đau. Họ được dẫn đi xuyên qua nó.
Những câu chuyện thiếu nhi ngày xưa hiểu điều này, dù chúng có dùng tới từ ngữ đó hay không. Mẹ của Bambi chết và điều đó dẫn dắt cả câu chuyện. Mufasa ngã xuống, chết đi và có hậu quả đi kèm. Charlotte chết bên cạnh túi trứng của mình. Old Yeller bị bắn bởi chính cậu bé yêu thương nó. Charmander suýt bị tắt mất ngọn lửa. Những câu chuyện này in dấu lên tuổi thơ chúng ta, và khiến chúng ta cảm nhận được nỗi buồn và niềm xót xa trước những sự kiện ấy. Chúng ta cổ vũ cho nhân vật chính và cảm nhận nỗi đau của họ, điều đó định hình chúng ta và giúp chúng ta hiểu được hậu quả của nó.
Lại nói về Marvel và DC
Tôi đã từng cằn nhằn về Marvel và DC trong một thảo luận khác rồi, nhưng họ biến việc kể chuyện thành một trò đùa. Không chỉ là chuyện của họ chưa đủ buồn, mà là nhiều franchise lớn đã gỡ bỏ hậu quả cuối cùng trong khi vẫn giữ lại cái dàn dựng cảm xúc. Họ có những cái chết, nhưng đều đảo ngược được. Họ có những sự kiện làm thay đổi cả cuộc đời, nhưng họ giảm thiểu hậu quả. MCU là ví dụ rõ ràng nhất. Các cảnh chết vẫn được diễn với nhạc dâng trào, gương mặt đau thương và khung hình hy sinh, nhưng khán giả dần học cách nghi ngờ tính chung cuộc của sự kiện vì cái franchise này đã nhiều lần đảo ngược hoặc làm nhẹ đi cái chết. Một khi hậu quả trở thành thứ có thể mặc cả, mạch truyện yếu đi và chẳng còn bài học nào, chẳng còn catharsis nào. Nếu bạn biến cái chết thành một hậu quả nhẹ tênh bằng cách cho nó đảo ngược được, nếu bạn có thể du hành thời gian để giết Thanos rồi thử lại, thì công chúng không cảm được cái sức nặng nặng nề của bi kịch. Không trưởng thành lên, mà thực ra còn nảy sinh một cảm giác trong tiềm thức rằng dù sao thì mạng sống cũng đâu có quý giá đến thế. Tất nhiên bạn không biến thành kẻ tâm thần, nhưng sau nhiều năm chứng kiến cái chết và bi kịch bị xem nhẹ đến vậy, bạn không thực sự nắm bắt được sức nặng của nó. Nỗi sợ không thể hình thành trọn vẹn vì sự mất mát chẳng có dịp lộ ra. Lòng thương không thể lắng xuống trọn vẹn vì nỗi đau buồn chẳng phải chuyện gì to tát.
Aristotle, Poetics, chương 6. Ý nghĩa chính xác của catharsis vẫn còn được tranh luận trong giới nghiên cứu cổ điển, nhưng điểm cốt lõi ở đây là ở mặt chức năng: bi kịch được hiểu là làm điều gì đó cho khán giả, chứ không chỉ đơn thuần giải trí.
Cái mô-típ về những cái chết đảo ngược được hoặc không ổn định của MCU, bao gồm các nhân vật như Loki, Vision và Gamora dưới nhiều hình thức khác nhau, đã tập cho khán giả quen với việc xem nhẹ cái vẻ chung cuộc bề ngoài. Lập luận ở đây mang tính cấu trúc và không phụ thuộc vào bất kỳ ví dụ đơn lẻ nào.