Một trong những điều kỳ lạ nhất của chủ nghĩa bảo thủ Mỹ hiện đại là một người Nga vô thần vốn khinh miệt tôn giáo, giễu cợt lòng từ thiện, ghét chủ nghĩa dân tộc, và coi sự hy sinh bản thân là một dạng suy đồi đạo đức lại bằng cách nào đó trở thành một trong những vị thánh bảo hộ của phong trào này.
Tất nhiên là không hoàn toàn. Rất nhiều người bảo thủ vẫn chối bỏ bà. Nhưng từ vựng đạo đức của bà dù sao vẫn rò rỉ ra khắp nơi, đặc biệt là vào văn hóa kinh doanh và tư duy của giới tinh hoa Cộng hòa. Bạn có thể nghe thấy nó mỗi khi ai đó nói như thể hình thức đức hạnh cao nhất của con người là tối đa hóa lợi thế cá nhân trong khi cười khẩy vào sự phụ thuộc, lòng trung thành, nghĩa vụ hay sự tiết chế.
Hình ảnh biếm họa phổ biến về việc phê phán Ayn Rand là cho rằng những người phê phán ghét thị trường hay đố kỵ với thành công. Điều đó hoàn toàn bỏ lỡ vấn đề thực sự.
Vấn đề không phải là Rand ngưỡng mộ tham vọng. Các xã hội lành mạnh cần những con người tham vọng. Vấn đề là bà quy giản gần như mọi quan hệ giữa người với người thành một cơ chế phân loại đạo đức giữa kẻ thắng có năng suất và kẻ thua ăn bám, gần như chẳng có khoảng giữa. Đó là một thế giới quan non nớt về cảm xúc đến mức nó đã bóp méo vĩnh viễn cách nhiều thế hệ người Mỹ có học nghĩ về thành công.
Và nó lan rộng bởi nó tâng bốc những người thực sự giàu, những người chắc chắn đủ sức để cổ vũ cho thế giới quan này (ví dụ như Cato Institute). Rand cho những người thành đạt một câu chuyện gây nghiện về chính họ. Bạn không chỉ đơn thuần là may mắn, tài năng, kỷ luật hay hữu ích. Bạn ưu việt về đạo đức bởi bạn tạo ra của cải. Bất kỳ ai đòi hỏi lòng trung thành, nghĩa vụ, sự tái phân phối, sự tiết chế hay hy sinh đều trở thành kẻ thù của chính sự vĩ đại của con người.
Đó là một triết lý cực kỳ tiện lợi nếu bạn đã ngồi sẵn gần đỉnh của một thứ bậc. Nhưng thiệt hại sâu hơn nằm ở những gì bị xóa đi. Chủ nghĩa bảo thủ truyền thống, ít nhất là ở dạng tốt nhất của nó, hiểu rằng thị trường tồn tại bên trong một nền văn minh. Một đất nước không chỉ là một nền kinh tế. Con người không chỉ là những đơn vị tiêu dùng và sản xuất tranh nhau điểm địa vị.
Tôn giáo quan trọng bởi con người không phải là những cỗ máy tự sửa lỗi. Xấu hổ, Tội lỗi hay Sợ hãi đều cần thiết để các xã hội vận hành tốt. Chưa bao giờ nghe nói tới việc dựng một xã hội quanh lòng tham cả.
Gia đình quan trọng bởi nghĩa vụ là có thật ngay cả khi chúng không hiệu quả. Trong tiểu thuyết của Rand, gia đình thường bị xem như thứ kéo những nhân vật tư bản của chúng ta đi xuống. Tôi đoán là, nếu không nhấn mạnh gì tới gia đình, thì các nhà tư bản cứ thế chui từ dưới lỗ lên, như đám orc của Saruman.
Lòng yêu nước quan trọng bởi công dân thừa kế những trách nhiệm mà chính họ không chọn. Phụng sự công cộng quan trọng bởi một quốc gia không thể tồn tại nếu mọi người tài đều coi sự hy sinh là hành vi của kẻ khờ. Tôn giáo quan trọng bởi, dù một số người có thể cư xử tử tế mà không cần nó, nhiều người thì không. Bất kể bạn muốn làm người vô thần đến đâu và bạn cho rằng
Ngay cả văn hóa kinh doanh thời trước cũng hiểu một phiên bản nào đó của điều này. Từng có một kỳ vọng rằng người thành đạt sẽ tham gia các tổ chức công dân, tài trợ cho định chế địa phương, ngồi trong các hội đồng, dựng nên thị trấn, bảo trợ thư viện, hỗ trợ các nhóm cựu binh, tham gia nhà thờ, và tự xem mình là người gìn giữ một thứ gì đó lớn hơn việc khai thác lợi nhuận từng quý.
Văn hóa đó cũng đầy thói đạo đức giả. Người giàu xưa nay vẫn luôn biện minh cho mình. Nhưng ít ra cái lý tưởng đạo đức đôi khi còn hướng ra bên ngoài. Các phiên bản của nghĩa vụ của giới quý tộc liên tục xuất hiện suốt chiều dài lịch sử. Rồi Ayn Rand bước vào và hóa ra từ thiện với vị tha lại đang kìm hãm thế giới...
Rand đã góp phần bình thường hóa một lý tưởng lạnh lùng hơn: kẻ xuất sắc đơn độc mà nghĩa vụ duy nhất có ý nghĩa là với chính thành tựu của bản thân. Bạn có thể thấy hệ quả ở hạ nguồn của nó ở khắp nơi bây giờ. Lãnh đạo doanh nghiệp nói không ngớt về "tạo ra giá trị", giá trị cho cổ đông... Văn hóa tài chính tôn vinh những kẻ biết tối ưu hóa bảng tính trong khi phá nát những định chế mà họ chẳng hiểu cũng chẳng quan tâm. Có vô số câu chuyện về dân MBA tiếp quản doanh nghiệp rồi làm hỏng bét. Những người trẻ đầy tham vọng thấm vào đầu cái ý rằng các mối quan hệ là tài sản networking, các thành phố là những nút tài nguyên tạm thời, còn quyền công dân/hôn nhân về cơ bản chỉ là một thỏa thuận thuế.
Ngay cả ngôn ngữ cũng đổi. Nghĩa vụ trở thành sự ngây thơ. Tiết chế trở thành yếu đuối. Ổn định trở thành trì trệ. Lời khen đạo đức cao nhất ở giới tinh hoa Mỹ trở thành việc bị gọi là "thông minh", thường nghĩa là hung hăng về mặt tài chính.
Và trớ trêu thay, não trạng này thậm chí không chỉ giới hạn ở cánh hữu. Phần lớn văn hóa nghề nghiệp tự do cũng đã hấp thụ chính những giả định đó. Lối nói khác nhau, nhưng cùng một hệ điều hành. Tối đa hóa sự nghiệp. Xây dựng thương hiệu cá nhân. Lợi ích bản thân triệt để được ngụy trang thành sự trao quyền. Tư duy giao dịch vô tận được gói trong ngôn ngữ trị liệu.
Đó là một phần lý do nước Mỹ hiện đại cảm thấy kiệt quệ về tinh thần dù của cải khổng lồ. Một xã hội không thể tồn tại chỉ bằng ham muốn. Thị trường rất giỏi tạo ra chuyển động. Chúng lại rất tệ trong việc tạo ra ý nghĩa và giá trị. Còn con người thì xưa nay vẫn luôn khao khát điều đó, trong mọi xã hội từng có.
Một nền văn hóa bảo thủ lành mạnh lẽ ra phải nói được hai điều cùng lúc: thị trường thì có năng suất, và thị trường không phải là cái thiện cao nhất của con người. Nhưng chủ nghĩa Rand đã huấn luyện nhiều thế hệ người Mỹ đầy tham vọng để nghe bất kỳ giới hạn đạo đức nào đặt lên lợi ích bản thân như một sự áp bức. Một khi bản năng đó bám rễ, mọi thứ thiêng liêng bắt đầu trông như sự kém hiệu quả, như thứ cản đường. Nghĩa vụ gia đình cản trở sự dịch chuyển. Cam kết tôn giáo cản trở việc tối ưu hóa. Lòng trung thành với địa phương cản trở dòng vốn toàn cầu. Phụng sự công cộng cản trở sự thăng tiến cá nhân.
Rốt cuộc bạn có một đất nước đầy những con người cực kỳ hiệu quả nhưng không còn tin rằng họ nợ nhau bất cứ điều gì ngoài các điều khoản hợp đồng.
Và rồi ai cũng tự hỏi vì sao niềm tin xã hội sụp đổ và nước Mỹ cảm thấy cá nhân chủ nghĩa và tàn nhẫn hơn bao giờ hết. Điều bộc lộ nhất về ảnh hưởng của Ayn Rand là nhiều người ngưỡng mộ bà vẫn mô tả triết lý của bà là chủ nghĩa hiện thực cứng rắn. Nó không phải chủ nghĩa hiện thực. Nó là ảo tưởng dành cho người giàu, và tôi không nói kiểu giàu sở hữu 3 căn nhà và 5 cái xe, mà là giới tỷ phú. Cụ thể là ảo tưởng rằng nền văn minh có thể tồn tại sau khi đã tước đoạt một cách có hệ thống phẩm giá đạo đức khỏi sự hy sinh, nghĩa vụ, sự phụ thuộc, sự thừa kế và sự chăm sóc. Chưa có nền văn minh nào vận hành theo kiểu đó được lâu cả.