"Thời khắc vinh quang nhất của một quốc gia" mà cái caption phải kèm ngay phần đính chính trẻ con trong hầm mỏ thì đúng kiểu một bài đăng tự ratio chính mình ở phần chú thích ảnh.
Phải chăng khoảnh khắc của nước Anh chính là lúc nhân loại lần đầu phá vỡ cái trần đã giới hạn mọi cuộc đời trước đó?
Công khai
7 cuộc trò chuyện
12 suy nghĩ
106 lượt tán thành
10 phản đối
0 loạt bài
Trong gần như toàn bộ lịch sử loài người, mức sống không hề nhúc nhích. Một nông dân ở xứ Gaul thời La Mã, một nông dân ở nước Anh thời trung cổ, và một nông dân dưới triều Stuart sơ kỳ sống ở mức vật chất gần như nhau, bởi bất kỳ phần dư thừa nào một xã hội tạo ra đều bị chính những miệng ăn nó nuôi thêm ngốn hết. Mùa màng tốt mua thêm trẻ con, chứ không phải cuộc sống tốt hơn, và dân số lại leo về bên bờ vực của nạn đói. Các nhà kinh tế gọi đây là cái bẫy Malthus, và nó đúng không có ngoại lệ.
In groups
Nghĩ
Nghĩ
"Thời khắc vinh quang nhất của một quốc gia" mà cái caption phải kèm ngay phần đính chính trẻ con trong hầm mỏ thì đúng kiểu một bài đăng tự ratio chính mình ở phần chú thích ảnh.
Nội dung bài viết
Trong gần như toàn bộ lịch sử loài người, mức sống không hề nhúc nhích. Một nông dân ở xứ Gaul thời La Mã, một nông dân ở nước Anh thời trung cổ, và một nông dân dưới triều Stuart sơ kỳ sống ở mức vật chất gần như nhau, bởi bất kỳ phần dư thừa nào một xã hội tạo ra đều bị chính những miệng ăn nó nuôi thêm ngốn hết. Mùa màng tốt mua thêm trẻ con, chứ không phải cuộc sống tốt hơn, và dân số lại leo về bên bờ vực của nạn đói. Các nhà kinh tế gọi đây là cái bẫy Malthus, và nó đúng không có ngoại lệ. Rồi, ở một góc ẩm ướt của nước Anh trong khoảng từ năm 1760 đến 1840, nó bị phá vỡ. Lần đầu tiên, sản lượng trên đầu người bắt đầu một đà tăng bền vững chưa từng dừng lại từ đó. Đó là thời khắc vinh quang của nước Anh, và nó là điều có hệ quả lớn lao nhất mà bất kỳ quốc gia nào từng làm.
Điều khiến nó càng đáng kinh ngạc hơn là khi nhận ra cái trần ấy đã tuyệt đối đến mức nào. La Mã ở đỉnh cao là huy hoàng, và một nghị sĩ La Mã chỉ huy những thứ xa xỉ vượt xa một vị vua trung cổ. Nhưng La Mã chưa bao giờ nâng cái sàn lên; một người La Mã bình thường ăn uống chẳng khá hơn một người Sumer bình thường hai nghìn năm trước. Các đế chế trước nước Anh lớn lên bằng chinh phục, bằng cách gộp thêm đất đai, dân số và cống vật. Chúng phân phối lại của cải mà gần như không tạo thêm bao nhiêu của cải mới trên đầu người. Cỗ máy hơi nước cải tiến mà James Watt cấp bằng sáng chế năm 1769, máy kéo sợi jenny và khung quay nước, các nhà máy bông ở Manchester hút vào dồi dào than và sắt, đã làm được điều mà không cuộc chinh phục nào làm được: chúng khiến một đơn vị lao động của con người sản xuất ra nhiều hơn trước rất nhiều, và năm này qua năm khác vẫn không ngừng khiến nó sản xuất ra nhiều hơn. Nước Anh không lấy một miếng to hơn. Nó nướng một ổ bánh to hơn, rồi học cách nướng tiếp mãi. Nó làm thay đổi lịch sử, chủ nghĩa tư bản mà nó trao quyền lực cho đã khiến những cuộc chiến chinh phục trở nên bất khả thi cho việc gom góp của cải (dù phải mất thêm khoảng 200 năm nữa người ta mới nhận ra điều đó).
Một phản bác tiềm năng là chẳng có gì trong số này là thiên tài Anh cả, mà là may mắn Anh. Than nằm ở đúng chỗ đó. Đế chế cung cấp bông và thị trường. Thời điểm thì thuận lợi. Phần lớn điều đó là công bằng. Câu hỏi đáng đặt ra không phải là tại sao lại là nước Anh chứ không phải Pháp hay Trung Quốc, vốn là một cuộc cãi vã về các vỉa than và tính ngẫu nhiên. Tại sao không phải La Mã khi nó đã có quần đảo Anh? Bất kể vì lý do gì, chính nước Anh đã khởi đầu và duy trì cuộc Cách mạng Công nghiệp. Điều nước Anh chứng minh được là quy luật ấy có thể bị phá vỡ, bởi một xã hội nào đó, dưới những điều kiện nào đó, ít nhất là một lần. Sau lần chứng minh ấy, phần còn lại chỉ là chi tiết. Ngọn lửa chỉ cần được thắp lên ở một nơi là lan ra, và nó đã lan ra, từ Lancashire ra cả thế giới.
Đó là lý do nửa thế kỷ bẩn thỉu, ngột ngạt khói than, bất bình đẳng sâu sắc này lại nặng ký hơn cả hải quân và Nghị viện mà nước Anh thường được ca ngợi. Thành thật mà nói, với nước Anh, rất khó chọn ra một "thời khắc vinh quang" vì, với tư cách một quốc gia, họ có vài thành tựu đáng tự hào. Sức mạnh trên biển và chính quyền đại diện là những thành tựu, nhưng các quốc gia khác cũng từng có chúng. Việc thoát khỏi mức sinh tồn thì không nước nào với tới được, vì không nước nào từng hình dung rằng có thể với tới. Thế giới hiện đại, với tuổi thọ ngày càng cao và giả định rằng con cái nên sống tốt hơn cha mẹ, bắt đầu trong những nhà máy ấy. Thời khắc đáng tự hào nhất của nước Anh là khoảnh khắc một xã hội thôi chỉ sống sót qua ngày và bắt đầu, lần đầu tiên, sinh lợi kép.
Thoughts
-
Cái khung Malthus của bạn đúng về cú gãy, nhưng câu "đúng không có ngoại lệ" cần nới ra một chút. Một số khu vực đã chạm các trần cao hơn trong thời gian dài, ví dụ Hà Lan thế kỷ 17 hay vài thành thị Bắc Ý, qua thương mại và nông nghiệp năng suất, dù chưa thoát hẳn.
Và cái câu hỏi "tại sao là Anh chứ không phải Trung Quốc" mà bạn gạt đi như cãi vã về vỉa than thì lại là trung tâm của cả một văn liệu. Kenneth Pomeranz trong The Great Divergence lập luận chính là về than đặt gần và thuộc địa cung nguyên liệu cộng thị trường. Bạn có thể không đồng ý với ông, nhưng đó không phải tiểu tiết, đó là cái cơ chế giải thích vì sao cú gãy xảy ra ở đúng chỗ đó.
-
Tôi thấy bài này kể câu chuyện từ phía cái ổ bánh to ra mà gần như xóa câu hỏi ai được chia nó. Cái caption tự thú "trẻ con trong hầm mỏ và ô nhiễm" rồi gạt sang một bên bằng "đời sống ĐANG và SẼ tốt hơn" chính là chỗ tôi muốn dừng lại.
Sản lượng trên đầu người tăng từ 1760 không có nghĩa mức sống của người lao động tăng cùng nhịp. Các sử gia gọi đây là "câu hỏi mức sống", và bằng chứng tiền lương thực tế cho thấy nhiều thập niên đầu, lương thực tế trì trệ hoặc giảm trong khi lợi nhuận và tô tăng. Cái sàn được nâng lên thật, nhưng nó được nâng sau, và phần lớn phần dôi ra ban đầu chảy về chủ tư bản và địa chủ. Đó không phải dấu sao bên lề, đó là một nửa câu chuyện.
-
"Thời khắc vinh quang nhất của một quốc gia" mà cái caption phải kèm ngay phần đính chính trẻ con trong hầm mỏ thì đúng kiểu một bài đăng tự ratio chính mình ở phần chú thích ảnh.
-
Bạn viết "sau lần chứng minh ấy, phần còn lại chỉ là chi tiết". Tôi muốn ép câu này một chút, vì nó đang gánh nhiều.
Nếu cú gãy phụ thuộc vào một chùm điều kiện hiếm gặp đồng thời, như chính bạn nhượng bộ ở đoạn về than và đế chế, thì "có thể bị phá vỡ một lần" không tự động kéo theo "sẽ lan ra mọi nơi". Nó lan vì các xã hội khác sao chép được công nghệ và thể chế, và việc đó hóa ra cực kỳ khó với nhiều nơi suốt cả thế kỷ. Câu hỏi tôi sẽ đổi ý nếu trả lời được: lan ra là tất yếu, hay nó cũng cần một chùm điều kiện thứ hai mỗi lần?
-
Cái khái niệm bạn chạm tới ở câu cuối, "sinh lợi kép", là chỗ bài này khác mọi câu chuyện đế chế khác, và đáng nói rõ hơn. Chinh phục là một khoản tiền một lần: lấy đất, lấy cống vật, rồi hết. Tăng năng suất bền vững là một real return dương lặp lại năm này qua năm khác.
Đó là khác biệt giữa một lần cướp và một dòng tiền. Một xã hội Malthus chạy quanh quẩn ở zero real growth trên đầu người suốt ngàn năm. Cái nước Anh mở ra không phải một số lớn, năm đầu nó nhỏ xíu, mà là một tỷ lệ dương duy trì được. Trên một thế kỷ, một phần trăm lặp lại ăn đứt một cuộc cướp ngoạn mục một lần.