Đang có một loạt meme về chuyện nông dân thời Trung Cổ làm việc ít giờ hơn một nhân viên văn phòng hiện đại. Lập luận đó cho rằng nhà thờ đã bảo đảm cho nông dân hạnh phúc và mãn nguyện bằng cách giữ họ tránh xa công việc trong phần lớn thời gian của năm.
Lập luận này đã bị phản bác thấu đáo trong một loạt bài bậc thầy về nông dân trung cổ của Tiến sĩ Bret C. Devereaux, đặc biệt là ở phần IVb. Suy nghĩ của tôi xoay quanh cái nhu cầu hiện đại được cho là phải luôn được giải trí mọi lúc. Hoặc, nếu bạn muốn thấy bản thân khá hơn, thì văn hóa cày cuốc có thể giúp bạn cảm thấy lúc nào cũng làm việc hiệu quả bằng cách tiêu thụ sách, podcast, khóa học, video… Dù sao thì cũng vẫn là giải trí, kể cả khi đó là thứ rác được gói thành self-help.
Tôi không nghĩ phần lớn mọi người đang mơ về thời gian rảnh theo bất kỳ nghĩa nghiêm túc nào. Họ đang mơ về thời gian rảnh dành cho tiêu thụ. Đó là một chuyện khác. Cuộc sống tốt đẹp mà họ hình dung không phải là một buổi chiều yên tĩnh, một cuộc dạo bộ dài, một hàng rào được sửa, một căn bếp được dọn sạch, một cuộc trò chuyện, sự cầu nguyện, việc đọc sách, hay thậm chí là ngồi nhìn vào khoảng không. Đó là một ngày không vướng nghĩa vụ nào và một thực đơn vô tận những thứ để xem, nghe, lướt, mua, hay "học".
Đó là sự phân biệt mà người ta cứ dẹp phẳng đi: nhàn rỗi không phải là thứ giống như giải trí, mà rộng hơn nhiều. Nó bao gồm nghỉ ngơi, lang thang, đọc, tập tạ, trò chuyện, nấu ăn, dọn dẹp, viết lách, cầu nguyện, sửa chữa đồ đạc, hay chẳng làm gì một lúc. Giải trí thì hẹp hơn. Nó là thứ đầu vào được thiết kế để chiếm lấy sự chú ý.
Tôi không vờ rằng âm nhạc, phim ảnh, tiểu thuyết, game hay những cuộc trò chuyện dài là vô giá trị. Tôi đang nói rằng người hiện đại đã để cho giải trí trở thành hình hài mặc định của chính thời gian rảnh. Một khi điều đó xảy ra, mỗi phút trống bắt đầu trông có khiếm khuyết trừ phi được lấp đầy. Xếp hàng à? Lôi điện thoại ra. Đi làm à? Lôi podcast ra, audiobook ra. Ăn trưa à? Kiếm cho được cái video Youtube hoàn hảo. Đi dạo thì cần tai nghe. Tập gym thì cần nhạc, loại nhạc riêng của tôi. Bạn tham vọng và muốn tiến lên trong cuộc đời à? Vậy thì, sao bạn không nghe mấy cái podcast năng suất tuyệt vời này, tin tức thị trường, tóm tắt sách, nội dung self-help... vẫn chỉ là giải trí trong khi thấy bớt tội lỗi hơn.
Tôi nhận ra cái giá phải trả ở những chỗ nhỏ nhặt, đáng xấu hổ nhất. Nếu tôi để mình mang đầu vào vào mọi cuộc dạo bộ, mọi việc vặt, mọi quãng thời gian rảnh rỗi trong ngày, thì sự im lặng bắt đầu có cảm giác như một vấn đề. Lau nhà có cảm giác như đang lãng phí thời gian trừ phi tôi nghe kèm một cuốn audiobook. Một quãng lái xe ngắn có cảm giác bị phí trừ phi tôi đang tiêu thụ một trong những cuốn sách của mình. Không phải vì lau nhà, lái xe hay ngồi yên đã trở thành những hoạt động tệ hơn. Mà vì tôi đã tự huấn luyện mình để mong đợi một cú phê mạnh hơn cái mà đời sống bình thường có thể mang lại.
Đó là lý do tôi nghĩ người ta thường nói dối khi bảo rằng họ thấy đời thực buồn chán. Cái họ thường muốn nói không phải là đời sống trống rỗng. Họ muốn nói rằng họ đã huấn luyện sự chú ý của mình tệ đến mức đời sống bình thường không còn vượt qua được cái ngưỡng kích thích nữa. Một căn bếp, một vỉa hè, một mảnh sân sau, một quãng suy nghĩ, một cuộc trò chuyện điềm tĩnh giữa người với người, một việc nhà lặp đi lặp lại, tất cả đều có cảm giác tầm thường so với nguồn giải trí vô tận, được cá nhân hóa, nằm trong túi chúng ta.
Buồn chán là để làm chuyện đó đấy!
Tôi không nói tới kiệt sức, trầm cảm hay sự mệt mỏi rã rời. Đó là những vấn đề khác. Tôi nói tới cái khoảng trống nhỏ xấu xí mở ra khi đầu vào từ bên ngoài dừng lại và chính tâm trí ta phải bắt đầu sản xuất, hoặc ít nhất là lắng nghe chính nó. Và, lúc đầu, nó khó chịu kinh khủng. Rất nhiều điều hữu ích bắt đầu từ đó. Nếu lần nào nó xuất hiện bạn cũng giết nó đi, thì bạn chẳng bao giờ biết được điều gì có thể đã xuất hiện sau nó.
Khi buồn chán, bạn đặt câu hỏi. Tôi không nói tới những đột phá huyền bí, cũng không phải những câu hỏi hiện sinh. Tôi nói tới những suy nghĩ bình thường thật sự chi phối một cuộc đời. Sao mình vẫn chịu đựng cái công việc này? Sao mình cứ né tránh cuộc trò chuyện đó? Sao tình bạn này đã phai nhạt? Sao mình cứ tự nhủ là mình quan tâm tới một điều mà mình chẳng bao giờ hành động vì nó? Chiều nay rốt cuộc mình muốn làm gì nếu chẳng ai dọn sẵn cho mình một thực đơn? Những suy nghĩ đó thường không đến khi sự chú ý đang bị chiếm dụng. Chúng đến trong quãng ngắn sau khi sự chiếm dụng dừng lại và trước khi cú phê tiếp theo ập tới.
Đó cũng là lý do tôi không ưa hầu hết những lời bàn về "detox dopamine". Nếu suốt ngày bạn nhồi cho mình đầu vào ồn ào hơn, thì những phần lặng lẽ hơn của đời sống thường sẽ có cảm giác yếu hơn khi so sánh. Chừng đó đã thấy được trước khi ai đó bắt đầu lạm dụng cái thần kinh học hiểu nửa vời. Nhưng văn hóa self-improvement trên internet không cưỡng nổi việc khoác cho những quan sát đời thường giản dị cái mớ thuật ngữ não bộ nhảm nhí. Tôi đã có thể thấy điều gì xảy ra khi tôi dành nhiều tuần lấp mọi khoảng lặng bằng nội dung. Những thứ lặng lẽ trở nên khó tận hưởng hơn. Khi tôi dừng lại, chúng lại trở nên sống được.
Có một phiên bản còn khó chịu hơn của cùng thói quen ấy mà những người tham vọng gần như không bao giờ thừa nhận. Rất nhiều nội dung self-improvement chỉ là giải trí cho những người muốn thấy mình ưu việt hơn trong khi vẫn thụ động. Thêm một podcast. Thêm một bản tóm tắt sách. Thêm một khóa học. Thêm một clip về thói quen, tiền bạc, crypto, sự nam tính, năng suất, hay bất cứ thứ gì mà feed đã học được cách gói trong bao bì đáng kính. Nó hữu ích chẳng khác gì việc doom-scrolling qua đám meme, vẫn chỉ là tiêu thụ thụ động. Nó cho cảm giác dễ chịu hơn buôn chuyện vì nó tâng bốc bạn trong khi đánh lạc hướng bạn khỏi sự thật rằng, trong lúc nghe podcast năng suất, bạn vẫn chẳng làm gì cả. Nhưng nó để bạn ở nguyên tình trạng cũ: quan sát thay vì làm, tiêu thụ thay vì quyết định, cứ bận rộn thay vì trở nên sáng tỏ hơn.
Bạn: jefferson ơi, ông điên hết thuốc chữa rồi, tôi không bỏ nhạc của tôi đâu!
Mà bạn cũng đâu cần phải bỏ! Tất nhiên một số giải trí là tốt. Tôi không cổ vũ cho thứ trong sạch giả tạo, và tôi cũng chẳng hứng thú với kiểu làm bộ tu hành. Rất nhiều người mệt mỏi, làm việc quá sức, cô đơn, hay đang cố sống sót qua thứ lao động lặp đi lặp lại. Âm nhạc đúng là có giúp ích. Một podcast/audiobook có thể khiến quãng đi làm dễ chịu đựng hơn. Một bộ phim có thể đáng giá hơn nhiều so với một giờ nữa nghiền ngẫm u sầu vớ vẩn. Vấn đề là sự bão hòa. Một cuộc đời không có khoảng nào chưa lấp thì thôi không còn cảm giác như nhàn rỗi mà bắt đầu có cảm giác như bị giam cầm trong giải trí.
Tôi cũng nghĩ người ta nói dối khi vờ rằng mọi đầu vào đều như nhau. Đọc một cuốn sách nghiêm túc không giống với gặm nhấm hai mươi cái clip ngắn. Nghe một cuộc trò chuyện dài không giống với autoplay. Xem một bộ phim mà bạn chọn vì một lý do không giống với việc để cho feed quăng thứ tiếp theo vào mặt bạn. Có những thứ để lại dư vị. Có những thứ để lại sự bồn chồn.2 Một đằng làm sâu sắc thêm quan hệ của bạn với đời sống, đằng kia khiến bạn cứ lướt trên bề mặt của nó. Một đằng đòi bạn dừng lại và suy ngẫm, đằng kia chỉ đòi bạn tiêu thụ thêm.
Lý do tôi tin điều này mạnh đến vậy không phải là lý thuyết. Tôi đã thử phiên bản tệ nhất lên chính mình đủ nhiều lần. Lần đầu tiên tôi thử chẳng làm gì cả trong mười phút, không điện thoại, không nhạc, không đọc, không audio năng suất, nó có cảm giác ngu ngốc. Rồi bực bội. Rồi gần như xúc phạm. Não tôi cứ cố mặc cả để thoát ra. Vài tuần sau cảm giác đó thay đổi. Đi dạo không tai nghe lại thấy bình thường. Dọn nhà để xe thôi không còn cảm giác như hình phạt mà giống một cơ hội để nghĩ những suy nghĩ sâu hơn trong khi cơ thể đang bận làm việc. Ngay cả lau nhà cũng trở nên thỏa mãn một cách lạ lùng. Chẳng có gì huyền bí xảy ra cả. Tôi chỉ đơn giản là thôi bắt đời sống bình thường phải cạnh tranh với một công viên giải trí nằm trong túi mình
Đó là điều tôi quan tâm nhất. Mục tiêu không phải là tiêu thụ giỏi hơn. Mục tiêu là sống một cuộc đời mà ở đó tiêu thụ không phải là thứ bắt buộc để khiến mỗi giờ trôi qua có cảm giác được lấp đầy. Nếu bạn không thể ngồi trong một căn phòng yên tĩnh mười phút mà không với tay tìm đầu vào, thì đó không phải là một thói quen hiện đại vô hại. Đó là một lý do khiến chính căn bếp của bạn, cuộc dạo bộ của bạn, những suy nghĩ của bạn, và rốt cuộc cả cuộc đời bạn bắt đầu có cảm giác kém sống động hơn cái feed.
1 Tài liệu liên quan kế cận bao gồm Sandi Mann về sự buồn chán và sáng tạo, Erin Westgate về cấu trúc của sự buồn chán, Kalina Christoff về sự lang thang của tâm trí, và Marcus Raichle về nghiên cứu mạng mặc định. Bài viết dùng chúng làm chỗ dựa mang tính định hướng, chứ không phải để chứng minh một cơ chế đã ngã ngũ.
2 Những gì Jonathan Haidt viết về thế hệ smartphone có liên quan tới luận điểm rộng hơn rằng việc bị chiếm dụng bởi thiết bị số liên tục làm thay đổi sự chú ý và tâm trạng, dù lập luận ở đây hẹp hơn và thiên về trải nghiệm hơn là về thế hệ.