ความคิดสมัยใหม่มีนิสัยอย่างหนึ่งคือมองอดีตเหมือนภาวะกึ่งหลับกึ่งตื่น ราวกับยุคแห่งการรู้แจ้งเพิ่งมาปลุกเราให้ตื่น คนชอบนึกภาพสังคมโบราณว่าเต็มไปด้วยความงมงาย ราวกับว่าความเชื่อตัวมันเองมีระเบียบน้อยกว่าก่อนที่วิทยาศาสตร์สมัยใหม่จะมากอบกู้ มันเป็นเรื่องเล่าที่ฟังแล้วสบายใจ เพราะมันทำให้ปัจจุบันรู้สึกเหมือนเป็นยอดของสติปัญญา แทนที่จะเป็นแค่อีกการจัดวางหนึ่งของข้อจำกัดและสมมติฐาน
แต่ความคิดแบบนี้ไม่สมเหตุสมผลเลย ถ้าเอาสิ่งที่สังคมเหล่านั้นสร้างไว้จริงๆมาคิดด้วย
โรมไม่ได้ดูแลถนนข้ามจักรวรรดิที่ทอดยาวจากบริเตนไปถึงซีเรียด้วยการเดาสุ่มหรือนิสัยทางไสยศาสตร์ แต่ทำด้วยการรังวัด วิทยาศาสตร์วัสดุ และระเบียบการบริหารที่ยังน่าทึ่งจนถึงทุกวันนี้ ลำพังท่อส่งน้ำอย่างเดียวก็ต้องอาศัยความเข้าใจเรื่องชลศาสตร์ในระดับที่ลดทอนลงเป็นแค่ “พวกเขาไม่รู้อะไรดีไปกว่านี้” ไม่ได้ พวกเขารู้ชัดเจนว่าต้องรู้อะไรบ้างเพื่อพาน้ำข้ามภูมิประเทศโดยสูญเสียน้อยที่สุด แล้วทำซ้ำได้ในระดับใหญ่
ยุโรปยุคกลางมักถูกมองเป็นช่วงของความไร้เหตุผลขมุกขมัว แต่ภาพล้อนั้นพังลงทันทีที่มองสถาบันที่ยุคนั้นสร้างขึ้นมา มหาวิทยาลัยเกิดขึ้นที่นั่น นักคิดสายสกอลาสติกถกเรื่องตรรกะและเหตุปัจจัยด้วยความแม่นยำเชิงเทคนิคในแบบที่คนซึ่งเรียนปรัชญาเชิงรูปนัยทุกวันนี้จะรู้สึกคุ้น แม้ข้อสรุปของพวกเขาจะถูกหล่อหลอมด้วยเทววิทยา แต่โครงของการให้เหตุผลก็ไม่ได้สุกเอาเผากินหรือดิบเถื่อน เทววิทยาของพวกเขาหลายครั้งเป็นวิทยาศาสตร์ยิ่งกว่าหลายรูปแบบของscientism ในทุกวันนี้
ทั่วโลกอิสลาม นักปราชญ์รักษา แก้ไข และต่อยอดคณิตศาสตร์กรีก แล้วพัฒนาเครื่องมือใหม่ๆในพีชคณิตและทัศนศาสตร์ที่ภายหลังกลายเป็นรากฐานให้วิทยาศาสตร์ยุโรป นี่ไม่ใช่บันทึกของคนที่ติดอยู่ในความงมงาย แต่เป็นบันทึกของคนที่ทำงานอย่างรอบคอบภายใต้ข้อจำกัดของเครื่องมือ ภาษา และกรอบความคิดที่สืบทอดกันมา
สิ่งที่มักถูกตีตราว่าเป็นความงมงาย จริงๆมักเป็นอะไรที่เฉพาะเจาะจงกว่านั้น คือการอนุมานภายใต้ความไม่แน่นอน หรือการคิดเชิงสัญลักษณ์ที่ทำหน้าที่ซึ่งหมวดหมู่สมัยใหม่แยกออกไปเป็นจิตวิทยา ศาสนา และวิทยาศาสตร์ยุคต้น การแยกแบบนั้นทำให้โลกทัศน์ของคนยุคก่อนดูไม่ปะติดปะต่อ ทั้งที่หลายครั้งมันมีระเบียบในตัวเอง แม้เราจะไม่เห็นด้วยกับสมมติฐานตั้งต้นของพวกเขาแล้วก็ตาม
ทั้งหมดนี้ไม่ได้ต้องการให้ไปโรแมนติไซส์อดีต คนสมัยนั้นไม่ได้รู้แจ้งกว่าในความหมายง่ายๆอะไร พวกเขาแค่ถูกจำกัดคนละแบบ โรคภัย ดินฟ้าอากาศ มรดก และความเสียหายเชิงกลไกล้วนสร้างแบบจำลองได้ยากกว่า เมื่อสาเหตุถูกซ่อนไว้ การตีความก็เข้ามาเติมช่องว่าง นั่นไม่ใช่ความโง่ แต่เป็นความจำเป็นทางการรับรู้ภายใต้ข้อมูลที่จำกัด ที่น่าขันคือความเป็นสมัยใหม่ไม่ได้กำจัดความงมงายออกไป มันแค่เปลี่ยนรูปร่างและที่อยู่ของมันเท่านั้น
ความเชื่อโลกแบนยังอยู่ทั้งที่มีภาพถ่ายดาวเทียม ระบบนำทางทั่วโลก และการพิสูจน์ที่หาดูได้ง่ายๆ เรามีข้อมูลและหลักฐานมากกว่ามากที่จะแสดงรูปทรงที่แท้จริงของโลก แต่บางคนก็ยังเลือกตัดสินว่ามันไม่จริง การตีความคัมภีร์ไบเบิลตามตัวอักษรบางแบบปฏิบัติกับตัวบทราวกับมันพ้นจากเรื่องของชนิดงานเขียน ประวัติศาสตร์ หรือการแปล ทั้งที่มีจารีตการตีความนับศตวรรษที่เตือนไว้ชัดเจนว่าอย่าทำให้มันง่ายแบบนั้น
สิ่งที่ทำให้เรื่องทั้งหมดนี้ชวนอึดอัดคือเรามักสมมติว่าสติปัญญาเดินเป็นเส้นตรง ราวกับว่าเวลามากขึ้นบวกเทคโนโลยีมากขึ้นจะให้วิจารณญาณที่ดีขึ้นโดยอัตโนมัติ แต่วิจารณญาณไม่ได้ถูกเก็บไว้ในเครื่องมือ มันถูกใช้โดยคน และคนก็เปราะบางเสมอต่อการเลือกเชื่อเฉพาะที่อยากเชื่อ ความสบายใจในเรื่องเล่า และการล่อใจที่จะบีบความซับซ้อนให้กลายเป็นอะไรที่เอาไปใช้ระบายอารมณ์ได้ อดีตไม่ได้ดูดิบเถื่อนเพราะนักคิดของมันไร้ความสามารถ แต่เพราะเรากำลังอ่านการให้เหตุผลของพวกเขาหลังจากลอกบริบทที่ทำให้มันจำเป็นออกไปแล้ว มันง่ายมากที่จะล้อพวกเขา ด้วยข้อได้เปรียบของบริบทหลายร้อยปีที่สร้างขึ้นบนความคิดของพวกเขานั่นเอง