Một trong những điều buồn cười nhất về văn hóa hiện đại thế tục là chứng kiến người ta tái phát minh Kitô giáo từng mảnh một, trong khi suốt thời gian đó vẫn ra vẻ vượt trội về trí tuệ.
Người ta từ bỏ việc xưng tội và giờ trả cho một người 240 đô la cộng thuế mỗi giờ để người đó ngồi nghe họ mô tả mặc cảm tội lỗi của mình trong một căn phòng ánh sáng dịu nhẹ. Họ từ bỏ tội lỗi và thay nó bằng "sang chấn chưa được xử lý". Họ từ bỏ sự sám hối và thay nó bằng "làm việc với bản thân". Họ từ bỏ việc xét mình và thay nó bằng những app viết nhật ký và những clip TikTok về thuyết gắn bó. Đến một lúc nào đó bạn muốn ngắt lời cả nền văn hóa này mà bảo: người Công giáo đã xây dựng sản phẩm này từ nhiều thế kỷ trước rồi.
Phần lớn văn hóa trị liệu hiện đại vận hành gần như y hệt tôn giáo, có điều nó dùng vốn từ vựng lâm sàng để người có học bớt ngượng khi tham gia. Bạn xưng nhận những thất bại của mình với một nhân vật có thẩm quyền. Bạn nhận được sự hướng dẫn diễn giải. Bạn thực hiện việc tự xét mình theo nghi thức. Bạn lục lọi quá khứ để tìm cội nguồn nỗi đau khổ của mình. Bạn ra về với cảm giác được tha thứ tạm thời.
Khác biệt lớn nhất là việc xưng tội truyền thống ít nhất còn nói cho bạn biết rằng nhiều khi chính bạn mới là vấn đề.
Đúng, người ta chế giễu "mặc cảm tội lỗi kiểu Công giáo", nhưng nói thẳng ra, liệu có thực sự lành mạnh hơn không khi bỏ ra nhiều năm trả tiền cho một người để họ trấn an bạn rằng vợ/chồng bạn độc hại, sếp bạn lạm dụng, cha mẹ bạn làm tổn thương bạn, bạn bè bạn rút cạn năng lượng của bạn, và mọi thôi thúc ích kỷ bạn có thật ra đều là một nhu cầu cảm xúc chưa được đáp ứng?
Văn hóa trị liệu thường ngả theo đúng hướng đó. Mọi hành vi xấu đều đến trong một lớp bọc tự sự lý giải. Bạn không phải là kẻ phù phiếm, yếu đuối, ích kỷ, dối trá, lười biếng, kiêu ngạo, dâm dục hay vô trách nhiệm. Bạn có những khuôn mẫu xử lý chưa được giải quyết, gắn với sự bỏ bê cảm xúc và những cấu trúc sang chấn liên thế hệ. Người thế tục hiện đại có thể mô tả cảnh quan tâm lý của mình với độ chính xác đáng kinh ngạc trong khi vẫn bất động về mặt đạo đức suốt mười lăm năm ròng.
Đúng là lắm màn nhào lộn trí óc chỉ để khỏi phải nói: "Tôi đã hành xử tệ."
Và ngôn ngữ cứ phình ra mãi vì văn hóa nghề nghiệp thế tục không còn một vốn từ vựng đạo đức ổn định nữa. Chẳng ai muốn nói thói hư, kiêu căng, ganh tị, hèn nhát, ích kỷ hay sa ngã về đạo đức, bởi những từ đó nhói lòng. Quan trọng hơn, chúng hàm ý trách nhiệm. Thế là mọi thứ được dịch thành cách diễn đạt trị liệu, mềm mại đủ để sống sót qua một buổi hội thảo HR.
Một người đàn ông không phải yếu đuối và vô trách nhiệm. Anh ta đang khó tiếp cận về mặt cảm xúc.
Một người phụ nữ không phải hay kiểm soát. Cô ấy có vấn đề về điều chỉnh ranh giới.
Chẳng còn ai kiêu ngạo nữa. Họ đang bù đắp thái quá do bất an.
Chẳng ai ngồi lê đôi mách. Họ đang xử lý cảm xúc.
...
Phần buồn cười nhất là cái cấu trúc đó vẫn mang tính tôn giáo rõ rành rành. Hóa ra con người không thể sống sót nếu thiếu sự xưng tội, sự xá giải và sự diễn giải đạo đức, nên văn hóa thế tục đã dựng lại toàn bộ thứ đó từ con số không. Chúng ta vẫn xưng tội. Chúng ta vẫn tìm đến những nhân vật có thẩm quyền. Chúng ta vẫn muốn được trấn an rằng mình có thể được cứu chuộc và có thể được thấu hiểu. Chỉ là ta thay linh mục bằng nhà trị liệu, và đổi kính màu nhà thờ lấy bàn ghế văn phòng kiểu Bắc Âu.
Và khác với Kitô giáo, văn hóa trị liệu thường chẳng có điểm dừng nào ngoài việc tự phân tích bản thân vô tận. Kitô giáo nói: hãy sám hối, hãy đón nhận ơn tha thứ, và hãy thay đổi đời mình. Văn hóa trị liệu dễ dàng trở thành một mô hình subscription vô hạn, nơi mục đích không phải là biến đổi mà là xử lý cảm xúc triền miên.
Nói cho công bằng, trị liệu hoàn toàn có thể giúp ích cho con người. Sang chấn là có thật. Bệnh tâm thần là có thật. Sự thấu hiểu tâm lý là quan trọng. Nhưng văn hóa thế tục ngày càng đối xử với trị liệu không phải như một công cụ, mà như thẩm quyền đạo đức tối hậu để diễn giải đời sống con người.
Kitô giáo khởi đi từ một tiền đề khó nghe hơn: đúng, bạn bị tổn thương. Nhưng bạn cũng là kẻ có tội. Một số khổ đau bị giáng xuống bạn. Một số do chính bạn gây ra. Điều đó nghe khắc nghiệt, cho đến khi bạn nhận ra nó cũng trao quyền cho bạn. Nếu những khiếm khuyết của bạn một phần là trách nhiệm của bạn, thì bạn thật sự có thể thay đổi chúng.
Văn hóa trị liệu hiện đại thường chật vật khi phải nói điều đó, vì sự trấn an khiến thân chủ thoải mái. Sự sám hối thì không. Đó có lẽ là lý do vì sao xã hội thế tục đã tái tạo việc xưng tội nhưng lại loại bỏ sự sám hối ra khỏi cái nghiệp trị liệu.