Chính trị Mỹ, lưỡng đảng như mọi khi, thường khiến chúng ta nghĩ về quy định và chủ nghĩa tư bản như hai thứ đối lập. Kiểu như, hoặc bạn theo chủ nghĩa tư bản và hướng về thị trường tự do, hoặc bạn không theo chủ nghĩa tư bản mà thiên về quy định và để nhà nước nắm hết. Phe libertarian nói thị trường cần được tự do khỏi sự can thiệp của nhà nước thì mới vận hành được. Phe cấp tiến lại thường nói như thể thị trường mặc định là nguy hiểm và cần một quyền lực dân chủ áp từ bên ngoài vào để kiềm chế. Cả hai bức tranh đều mặc định rằng quy định nằm bên ngoài đời sống thị trường, một thứ phủ lên trên nó. Tôi cho rằng đó là điểm xuất phát sai.
Quy định là hạ tầng
Quy định là hạ tầng của thị trường. Không phải cấu trúc pháp lý nào cũng quan trọng như nhau, và không phải luật lệ nào cũng làm thị trường tốt hơn, nhưng không thị trường nào tồn tại được mà không có một kiến trúc pháp lý nào đó bên dưới. Ngay cả thị trường hoàn toàn tự do cũng cần tối thiểu là luật bản quyền (không thì ai thèm đổi mới làm gì khi nó rất tốn kém) Hợp đồng là quy định, quyền sở hữu là quy định, luật chống gian lận là quy định, luật công bố thông tin là quy định. Bảo hiểm sẽ không tồn tại nếu không có quy định. Đây không phải là những nỗi nhọc nhằn hay sự áp đặt lên trao đổi thị trường mà ta phải gánh chịu. Chúng chính là bản thân hệ thống. Đừng nghĩ về quy định như cái phanh trên xe, mà hãy nghĩ về chúng như toàn bộ các hệ thống cho phép động cơ (Chủ nghĩa tư bản) đưa chúng ta tới thịnh vượng.
Một kiểu thất bại mà chủ nghĩa tư bản không bị điều tiết tạo ra là việc biến của cải thành quyền lực chính trị. Ở mức thấp, vốn dôi ra phần lớn vẫn được dùng cho cạnh tranh tạo ra giá trị: đầu tư, mở rộng, tuyển dụng, sản xuất, cải tiến sản phẩm. Sau vài trăm tỷ, ngày càng nhiều vốn đó bắt đầu chảy vào việc chi phối các đảng phái chính trị. Nó đổ vào lobbying, thâu tóm cơ quan quản lý, kiện tụng được dựng lên để vắt kiệt các đối thủ yếu hơn, tài trợ tranh cử, và bản thân việc mua quyền tiếp cận chính trị. Đến lúc đó thì Elon và đám của anh ta không còn cạnh tranh bên trong thị trường nữa, mà trả tiền cho lũ tay chân của mình để sở hữu luật chơi quanh thị trường, chứ không phải để cải thiện thị trường.
Một kiểu thất bại khác là nghèo đói tràn lan và sự xói mòn thị trường. Một thị trường cần sự tham gia rộng rãi để sống còn. Người ngập trong nghèo đói không chỉ bị hệ thống phụ bạc về mặt đạo đức, mà họ còn không dám mạo hiểm, không tự phân bổ mình vào những công việc hiệu quả nhất họ có thể làm, họ tiêu hết năng lượng chỉ để sống sót. Và họ tiêu dùng ít hơn, tiết kiệm ít hơn, đầu tư ít hơn, và ít khả năng chấp nhận rủi ro tạo ra giá trị hơn. Sức lao động và năng lực của họ bị sử dụng kém. Cầu nói chung yếu đi. Lập luận cho chính sách chống nghèo đói một phần là đạo đức nếu bạn muốn nó như vậy. Nó cũng là một lập luận về chức năng thị trường. Một hệ thống tư bản để cho quá nhiều dân số không thể tham gia một cách có ý nghĩa đang tự làm hại chính nền tảng khách hàng và nền tảng nhân tài của mình. Chúng ta có thừa lương thực và thu nhập để bảo đảm ai cũng có một mức sàn, và khi giải được bài toán đó, phần lớn người ta vẫn sẽ muốn nhiều hơn và làm việc vì điều đó, nghịch lý thay lại hiệu quả hơn so với khi họ chỉ đang cố sống sót.
Đúng, có cả đống ví dụ về chuyện quy định có thể bị tha hóa hoặc cản đường. Các cơ quan có thể bị chính những ngành mà chúng đáng ra phải giám sát điều khiển. Chi phí tuân thủ có thể trở thành một con hào mà các tay chơi lớn vượt qua được còn các tay nhỏ thì không. Tuy vậy, đó không phải là lý lẽ chống lại quy định. Khi vài bộ phận trên xe của bạn hỏng, bạn đâu có quyết rằng chúng vốn chẳng cần thiết. Bạn xem xét chúng, bạn sửa, bạn thay. Bạn đâu có chỉ gỡ phăng nó ra rồi mong cái xe vẫn chạy tiếp. Luật có thể được sửa đổi. Các cơ quan có thể bị kiện. Quy định có thể bị bãi bỏ, viết lại, phơi bày và tranh đấu công khai. Khi các hãng thống lĩnh sở hữu cả thị trường lẫn phương tiện định đoạt luật chơi của nó, thì đòn bẩy chống lại họ nhỏ hơn còn mức độ phơi bày thì tệ hơn.
Các nước Bắc Âu
Đó cũng là chỗ mà phép so sánh với Bắc Âu trở nên đáng giá, nếu được dùng cẩn thận. Nó không chứng minh rằng càng nhiều quy định thì luôn cho kết quả tốt hơn. Nhưng nó cho thấy rằng quy định dày đặc và thị trường cạnh tranh không phải là kẻ thù tự nhiên của nhau. Một số nền kinh tế Bắc Âu duy trì một bộ máy quản lý lớn hơn mức mà phe libertarian Anh-Mỹ ưa thích, mà vẫn xếp hạng cao về năng lực cạnh tranh, chất lượng gia nhập thị trường và niềm tin vào thể chế theo các thước đo quốc tế thông dụng. Singapore cũng vậy, vẫn là quốc gia châu Á thành công nhất, và là quốc gia thân thiện với doanh nghiệp nhất trên đời. Chính phủ của họ có những bộ luật rất mạnh và họ can thiệp RẤT NHIỀU. Vấn đề là khẩu hiệu "quy định giết chết cạnh tranh" quá đơn giản để sống sót khi va vào thực tế.
Đừng xây tư duy chính trị của bạn trên mấy cái meme. Là một người theo chủ nghĩa tư bản, một người ủng hộ thị trường, không có nghĩa là bạn biến mình thành một bức biếm họa và cứ nhai đi nhai lại "thị trường tự do" ở khắp nơi để chống lại mọi quy định hay kiểm soát. Chủ nghĩa tư bản mà không có hạ tầng quản lý thật sự thì không giữ được sự trong sạch, năng động và trọng dụng nhân tài lâu dài. Nó trôi dần về một hệ thống nơi những tay chơi giàu nhất mua chuộc trọng tài, viết lại luật chơi, rồi gọi kết quả đó là tự do thị trường. Đó không phải là một thị trường tự do hơn. Đó chỉ là quyền lực tư nhân được đóng gói thương hiệu khéo hơn. Đó chính là bài học mà trò chơi Monopoly đã cố dạy chúng ta nhưng thất bại.
Các nghiên cứu về mối liên hệ giữa sự tập trung của cải và ảnh hưởng đến chính sách bao gồm công trình của Martin Gilens và Benjamin Page, "Testing Theories of American Politics" (2014). Cách diễn giải nhân quả vẫn còn gây tranh cãi, nhưng mối liên hệ giữa quyền lực kinh tế của giới tinh hoa và các kết quả chính sách thì đã được ghi nhận rõ ràng.
Các nền kinh tế Bắc Âu thường xuyên xếp hạng cao về năng lực cạnh tranh, chất lượng gia nhập thị trường và sự liêm chính thể chế, dù duy trì một bộ máy quản lý lớn hơn nhiều nền kinh tế Anh-Mỹ. Phép so sánh này nên được đọc như một phản ví dụ cho cái khẳng định đảo ngược thô thiển kia, chứ không phải như một bằng chứng nhân quả sạch sẽ.