Έτυχε σ' ένα από εκείνα τα ομαδικά δείπνα μιας big-tech. Η κουβέντα γύρισε στο πώς γνώρισε ο καθένας τον σύντροφό του. Κάποιοι Ινδοί συνάδελφοι μίλησαν για τους κανονισμένους γάμους, για το πόσο μπλέκεται η οικογένεια και για το πόσο πιο φυσιολογικό είναι στην Ινδία να αντιμετωπίζεται ο γάμος ως οικογενειακή υπόθεση και όχι ως ιδιωτική, ερωτική επιλογή. Μέχρι εκεί όλα καλά, άλλος πολιτισμός, διαφορετικά πράγματα. Είχε ενδιαφέρον να δω τη ματιά τους, ακόμη κι αν δεν τη συμμεριζόμουν. Το πρόβλημα ξεκίνησε όταν ένας τους σταμάτησε να περιγράφει το έθιμο και άρχισε να λέει ότι είναι καλύτερο από «αυτό που κάνουν εδώ». Είπε πως ο κανονισμένος γάμος είναι καλύτερος από αυτό που κάνουμε στη Δύση, επειδή στη Δύση οι σχέσεις αποτυγχάνουν διαρκώς και ο κόσμος χωρίζει συνέχεια. Στο τέλος το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: το δικό σας σύστημα δεν αξίζει, ενώ το δικό μας δουλεύει. Η ομάδα είναι κατά πλειοψηφία Ινδοί, και παρότι μόνο τρεις το έλεγαν, οι υπόλοιποι ένευαν σιωπηλά.
Αντέδρασα, λοιπόν. Είπα ότι και η Ευρώπη πέρασε μεγάλες περιόδους όπου τον γάμο τον διαμόρφωναν βαριά η οικογένεια, η περιουσία, η τάξη και η κοινωνική πίεση, και ότι ξεκόλλησε από εκεί εν μέρει επειδή η συναίνεση και η ατομική επιλογή απέκτησαν μεγαλύτερη ηθική βαρύτητα. Είπα επίσης ότι το χαμηλό ποσοστό διαζυγίων από μόνο του αποδεικνύει ελάχιστα, αν το διαζύγιο είναι κοινωνικά τοξικό, ειδικά για τις γυναίκες. Αν το να φύγεις από έναν κακό γάμο σημαίνει αποκοπή από την οικογένεια, ταπείνωση ή οικονομική κατρακύλα, λογικό είναι να φεύγουν λιγότερες.
Το κλίμα άλλαξε αμέσως. Ξαφνικά εγώ ήμουν ο ασεβής. Ξαφνικά εγώ έκρινα έναν άλλον πολιτισμό. Οι ίδιοι άνθρωποι που δεν είχαν κανένα πρόβλημα να χρησιμοποιήσουν τα ποσοστά διαζυγίων για να κατακρίνουν τις δυτικές σχέσεις, αντιμετώπισαν την κριτική που γύρισε πίσω σαν να παραβίαζε κάποιον άλλο κανόνα. Αυτό μου έμεινε μετά. Δεν νομίζω ότι το πραγματικό πρόβλημα ήταν που άσκησα κριτική στον κανονισμένο γάμο. Το πρόβλημα ήταν που την επέστρεψα.
Υπάρχει εδώ μια βασική διάκριση που ο κόσμος τη θολώνει όποτε τον βολεύει. Άλλο να περιγράφεις ένα έθιμο. Άλλο να διεκδικείς ηθική ανωτερότητα με βάση αυτό το έθιμο. Από τη στιγμή που λες πως το σύστημά σου είναι καλύτερο επειδή το δικό μας βγάζει περισσότερα διαζύγια, μπαίνεις στο πεδίο των πραγματικών στοιχείων και πρέπει να δέχεσαι ότι οι άλλοι έχουν δικαίωμα να ρωτήσουν τι μετράνε στ' αλήθεια τα πιο καθαρά σου νούμερα.
Γι' αυτό το χαμηλό διαζύγιο είναι τόσο κακή ηθική συντόμευση. Ένα χαμηλό ποσοστό διαζυγίων μπορεί να αντανακλά καλά πράγματα. Πιο γερή οικογενειακή στήριξη. Μεγαλύτερη σοβαρότητα απέναντι στη δέσμευση. Περισσότερη πίεση να δουλέψεις πάνω σε μια συνηθισμένη σύγκρουση, αντί να βλέπεις κάθε πρόβλημα ως λόγο φυγής. Ωραία. Μπορεί όμως να αντανακλά και ντροπή, εξάρτηση, φόβο και μια πολύ στενότερη αντίληψη του τι μετράει ως αφόρητο. Είμαι σίγουρος ότι οι χώρες της Σαρία έχουν τα χαμηλότερα ποσοστά διαζυγίων στον πλανήτη.
Αν θες να συγκρίνεις κουλτούρες γάμου τίμια, δεν αρκεί να ρωτάς πόσοι μένουν παντρεμένοι. Πρέπει να ρωτάς πόσο ελεύθεροι ήταν να μπουν στον γάμο, πόσο ελεύθεροι ήταν να τον αρνηθούν και πόσο ελεύθεροι είναι να τον αφήσουν.
Ίσως απλώς να είμαι υπερευαίσθητος τελευταία, γιατί συνειδητοποιώ ότι τα τελευταία τρία χρόνια η ομάδα μου έγινε σχεδόν ολόκληρη ινδική. Παλιά αγαπούσα την κουλτούρα τους και με ενδιέφερε, αλλά σιγά σιγά όλες οι άλλες εθνικότητες στον χώρο μου εξαφανίστηκαν (και οι Αμερικανοί), και τη θέση τους πήρε η Ινδία ή Ινδοί μηχανικοί με H1B. Έγραψα γι' αυτό πριν από λίγες μέρες.
Φανέρωσε μια δομή μονόδρομης άδειας μέσα στους υποτιθέμενα πλουραλιστικούς ελίτ χώρους. Το να κριτικάρεις τους δυτικούς κανόνες θεωρείται εντάξει, μάλιστα αναμένεται. Η αμερικανική κουλτούρα ειδικά ασκεί έντονη κριτική στον εαυτό της (κι αυτό μας κάνει σπουδαίους). Το να κριτικάρεις μη δυτικούς κανόνες, ακόμη και σε ευθεία απάντηση, ξαφνικά μοιάζει με ρατσισμό, ξενοφοβία ή ό,τι άλλο. Αυτό δεν είναι δίκαιο. Είναι απλώς η μία πλευρά να έχει δικαίωμα να κρίνει, ενώ από την άλλη περιμένουν να χαμογελά και να το καταπίνει.
Μπορεί να ήμουν πολύ απότομος στο τραπέζι. Εντάξει. Τα εργασιακά περιβάλλοντα τιμωρούν την ωμότητα. Αυτό το παραδέχομαι. Αυτό που δεν παραδέχομαι είναι ο υποκείμενος κανόνας. Αν κάποιος θέλει να μου πει με ποσοστά διαζυγίων ότι η δική του κουλτούρα γάμου είναι καλύτερη από τη δική μου, έχω δικαίωμα να ρωτήσω τι πληρώνουν οι γυναίκες για αυτό το νούμερο, τι κοστίζει η διαφωνία μέσα σε εκείνο το σύστημα και πόση από τη σταθερότητά του βγαίνει από υγεία και πόση από περιορισμένη έξοδο. Η πολιτισμική κριτική δουλεύει μόνο αν πηγαίνει κι από τις δύο μεριές.