Ο Ρωμαίος αρούσπικας ήταν κρατικός υπάλληλος. Δουλειά του ήταν να διαβάζει τους οιωνούς από τα σπλάχνα των θυσιασμένων ζώων και να λέει στη σύγκλητο τι ήθελαν οι θεοί. Όταν οι οιωνοί έβγαιναν κακοί, η σύγκλητος διέταζε να επαναληφθεί η θυσία. Την επαναλάμβαναν ωσότου οι θεοί πουν το σωστό, που τύχαινε βολικά να είναι ό,τι ήθελε η σύγκλητος. Πριν περάσει ο Αλέξανδρος στην Περσία, θυσίασε επανειλημμένα στον Ελλήσποντο· οι αφηγήσεις των εκστρατειών του είναι γεμάτες ιερείς που δούλευαν την τελετή ωσότου τα σημάδια ευθυγραμμιστούν με αυτό που ο Αλέξανδρος είχε ήδη αποφασίσει να κάνει. Οι ελληνικές πηγές είναι γεμάτες τέτοιου είδους περιστατικά, καταγραμμένα ούτε καν σαρκαστικά, αλλά απλώς ως αναφορά. Δεν επρόκειτο για κυνισμό, ήταν η φυσιολογική σχέση θρησκείας και πολιτικής εξουσίας στον αρχαίο κόσμο. Οι θεοί μιλούσαν για τους άρχοντες, επειδή οι άρχοντες έλεγχαν τους ιερείς που μιλούσαν για τους θεούς.
Ο χριστιανισμός απελευθερώθηκε από αυτό με το «Απόδοτε τα Καίσαρος τω Καίσαρι και τα του Θεού τω Θεώ» (Ματθαίος 22:21). Δύο σφαίρες, που δεν πρέπει να ανακατεύονται. Ο Αυγουστίνος αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της Πολιτείας του Θεού (413-426 μ.Χ.) στο να συστηματοποιήσει τι σήμαινε αυτό μετά την πτώση της Ρώμης: η Πολιτεία του Θεού και η Πολιτεία των ανθρώπων δεν είναι το ίδιο, δεν μπορούν να γίνουν το ίδιο, και η προσπάθεια να συγχωνευθούν παράγει κάτι χειρότερο και για τις δύο. Ήταν κάτι καινούριο τότε· κανένας Ρωμαίος αρούσπικας ούτε Έλληνας οιωνοσκόπος δεν θα του είχε δώσει τέτοια προτεραιότητα. Οι χριστιανοί το ξεχνούν τη στιγμή που η εξουσία γίνεται προσφορά.
Το ζήτημα δεν είναι, κατά κύριο λόγο, ότι οι χριστιανοί ηγέτες υπήρξαν διεφθαρμένοι ή άπιστοι, αν και πολλοί υπήρξαν και είναι. Κάθε θεσμός που γίνεται δρόμος προς την πολιτική εξουσία θα προσελκύσει ανθρώπους που θέλουν πολιτική εξουσία. Αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι εκεί για τη θεολογία, αλλά για τον δρόμο που τους ανοίγει προς τα πάνω, στη σκάλα της εξουσίας. Είναι υπομονετικοί και αποτελεσματικοί επειδή έχουν κίνητρο, και το κίνητρό τους είναι η εξουσία. Ανεβαίνουν μέσα στον θεσμό επειδή το να ανεβαίνεις μέσα στον θεσμό είναι ο τρόπος να πάρουν αυτό για το οποίο ήρθαν. Μόλις ανέβουν, ανεβάζουν ανθρώπους σαν κι αυτούς. Η θεολογία δεν διαφθείρει την πολιτική. Η πολιτική διαφθείρει τη θεολογία, επειδή οι άνθρωποι που πλέον καθορίζουν τη θεολογική ατζέντα δεν ήταν ποτέ κατά βάση θεολόγοι. Ήταν εκεί για τη σκάλα. Η σκάλα έτυχε να είναι η Εκκλησία.
Αυτός ο μηχανισμός δεν προϋποθέτει κακή πίστη από όλους τους εμπλεκόμενους. Συμμετέχουν και ειλικρινείς πιστοί. Ένας γνήσιος χριστιανός που πιστεύει ότι μια χριστιανική διακυβέρνηση θα έφερνε καλύτερα αποτελέσματα, στηρίζοντας το πολιτικό εγχείρημα της εκκλησίας, και πάλι ανοίγει διάπλατα την πόρτα σε ανθρώπους που θέλουν την εξουσία και δεν ενδιαφέρονται καθόλου για τα αποτελέσματα. Τα κίνητρα δεν ρωτούν τις προθέσεις σου πριν αρχίσουν να δουλεύουν.
Η ιστορία δείχνει τον μηχανισμό σε λειτουργία σε ανεξάρτητες μεταξύ τους περιπτώσεις, σε πολλές ηπείρους, σε διάστημα δεκαπέντε αιώνων. Ο Κωνσταντίνος έδωσε στην εκκλησία αυτοκρατορική προστασία το 313 μ.Χ. Μέσα σε λίγες δεκαετίες, η σιμωνία ήταν συνηθισμένη, οι επίσκοποι διορίζονταν με κριτήριο την πολιτική αφοσίωση κι όχι την ποιμαντική ικανότητα, και η Σύνοδος της Νίκαιας συγκλήθηκε με έναν αυτοκράτορα στην προεδρία που είχε ισχυρές προτιμήσεις για το τι απαιτούσε μια ενωμένη χριστιανική αυτοκρατορία. Η εκκλησία κέρδισε όλα όσα νόμιζε ότι ήθελε. Ακολούθησαν αιώνες κληρικών που όφειλαν τις θέσεις τους σε πολιτικούς προστάτες και ανταπέδιδαν αναλόγως τη χάρη. Ιερείς που έπρεπε να προσαρμόζουν τη θεολογία και την καθοδήγησή τους στον άρχοντα που τους διόριζε και στις ανάγκες του.
Για παράδειγμα, η Έριδα της Περιβολής, που κράτησε από το 1076 ως το 1122, ήταν μια διαμάχη για το ποιος είχε το δικαίωμα να διορίζει επισκόπους. Τόσο οι αυτοκράτορες της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας όσο και οι πάπες ήθελαν αυτό το δικαίωμα, επειδή οι επίσκοποι έλεγχαν γη, στρατούς και την πολιτική αφοσίωση ολόκληρων περιοχών. Η διαφθορά που οι Γρηγοριανοί μεταρρυθμιστές προσπαθούσαν επί γενιές να διορθώσουν, ο διορισμός κληρικών για πολιτική υπηρεσία κι όχι από ποιμαντική κλήση, ήταν άμεσο αποτέλεσμα του ότι η εκκλησία είχε κάνει τον εαυτό της απαραίτητο στη μεσαιωνική διακυβέρνηση. Η εκκλησία κέρδισε κάποιες μάχες στη διαμάχη της Περιβολής. Η διαφθορά που προσπαθούσε να διορθώσει ήταν το τίμημα που είχε ήδη πληρώσει για την εξουσία που είχε ήδη πάρει.
Ως την Αναγέννηση, η δυναμική είχε προχωρήσει τόσο πολύ που αρκετοί πάπες κυβερνούσαν ιταλικές πόλεις-κράτη ως κοσμικοί ηγεμόνες, διοικούσαν στρατούς, υπέγραφαν στρατιωτικές συμμαχίες και έκαναν παιδιά που τα τοποθετούσαν σε θέσεις πολιτικού πλεονεκτήματος. Ο Αλέξανδρος ΣΤ΄ και ο Ιούλιος Β΄ δεν ήταν θεολογικές παρεκκλίσεις, αλλά μάλλον ό,τι παρήγαγε ο θεσμός μόλις ο δρόμος μέσα από αυτόν οδήγησε στην κοσμική εξουσία. Η εκκλησία που ήθελε να επηρεάσει τον κόσμο είχε γίνει εργαλείο που ο κόσμος χρησιμοποιούσε για να κυβερνά τον εαυτό του.
Στην Ισπανία του Φράνκο, από το 1939 και έπειτα, η συμφωνία ήταν χειρότερη ακόμη. Η εκκλησία έδινε στο καθεστώς θρησκευτική νομιμοποίηση. Το καθεστώς έδινε στην εκκλησία θεσμικά προνόμια, κρατική χρηματοδότηση και έλεγχο της εκπαίδευσης. Το σκάνδαλο των niños robados (κλεμμένων παιδιών), στο οποίο μοναχές και ιερείς συμμετείχαν επί δεκαετίες κλέβοντας νεογέννητα βρέφη από δημοκρατικές και εργατικές οικογένειες για να τα παραδώσουν σε πιστούς του καθεστώτος, με ορισμένες εκτιμήσεις να φτάνουν τα 300.000 παιδιά, δεν είναι παρέκκλιση από αυτή την εικόνα. Είναι η ίδια η εικόνα. Όταν η επιβίωση της εκκλησίας εξαρτάται από την επιβίωση του καθεστώτος, η εκκλησία κάνει ό,τι χρειάζεται το καθεστώς. Μετά τον Φράνκο, η Ισπανία εκκοσμικεύτηκε με έναν από τους ταχύτερους ρυθμούς στην Ευρώπη. Η συμμαχία δεν προστάτεψε την αξιοπιστία της εκκλησίας. Την ξόδεψε, και ο λογαριασμός ήρθε όλος μαζί· σήμερα η Ισπανία έχει ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά εκκλησιασμού σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Απέναντι σε αυτό, σκεφτείτε τι συνέβη στην Πολωνία. Η Καθολική Εκκλησία υπό σοβιετική κυριαρχία απορρίφθηκε, καταπιέστηκε και παρακολουθήθηκε. Δεν μπορούσε να γίνει χρήσιμη στο κράτος, επειδή το κράτος την ήθελε εξαφανισμένη. Σπρωγμένη στην αντιπολίτευση, έγινε κάτι διαφορετικό: ένας θεσμός του οποίου η αξιοπιστία πήγαζε ακριβώς από το γεγονός ότι δεν είχε εξαγοραστεί. Έγινε η ηθική ραχοκοκαλιά της Αλληλεγγύης, του κινήματος που συνέβαλε περισσότερο από κάθε άλλη μεμονωμένη δύναμη στο ειρηνικό τέλος του σοβιετικού κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη, και ανέδειξε τον Ιωάννη Παύλο Β΄. Η πολωνική εκκλησία είχε τις δικές της αποτυχίες. Ήταν επίσης εθνικιστική, και το ιστορικό της απέναντι στους Εβραίους της Πολωνίας πριν και κατά τη διάρκεια του πολέμου δεν είναι ιστορικό για το οποίο θα έπρεπε κανείς να καμαρώνει. Δεν έγινε όμως κρατικό εφημεριείο. Παρέμεινε ικανή για θεσμική ηθική αντίσταση όταν αυτό είχε σημασία. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, που είχε κάνει τις αντίθετες επιλογές στις σοβιετικές δεκαετίες, ως το 2022 είχε απορροφηθεί τόσο πλήρως από το ρωσικό κράτος ώστε ο πατριάρχης Κύριλλος στάθηκε μπροστά στο εκκλησίασμά του και του είπε ότι ο θάνατος στον πόλεμο του Πούτιν στην Ουκρανία ήταν δρόμος προς τη σωτηρία.
Το ιστορικό μοτίβο δεν ανήκει στο μακρινό παρελθόν. Το ευαγγελικό κίνημα των Ηνωμένων Πολιτειών δεν βρίσκεται ακόμη στο τέλος αυτού του δρόμου, αλλά τον βαδίζει. Το μοτίβο είναι ήδη ορατό: η θρησκευτική αξιοπιστία ξοδεύεται σε πολιτικά εγχειρήματα των οποίων οι απαιτήσεις δεν θα σταματήσουν. Το χάσμα που διευρύνεται ανάμεσα στην αμερικανική ευαγγελική ηγεσία και στην παγκόσμια εκκλησία είναι το ίδιο σημάδι που έδωσαν ήδη οι ιστορικές περιπτώσεις. Όταν οι ανάγκες του συνασπισμού και η ακεραιότητα της εκκλησίας αποκλίνουν, η ακεραιότητα είναι αυτή που υποχωρεί.
Προς τους πιστούς μέσα σε αυτό το εγχείρημα που νοιάζονται για την πίστη: το παραπάνω επιχείρημα δεν είναι ένα φιλελεύθερο επιχείρημα περί χωρισμού εκκλησίας και κράτους. Είναι ένα επιχείρημα που γίνεται μέσα από την ίδια τη χριστιανική ιστορία, για το τι γίνεται η εκκλησία όταν κάνει τον εαυτό της σκάλα. Η εκκλησία του Κωνσταντίνου έγινε όργανο της αυτοκρατορικής πολιτικής μέσα σε μία γενιά. Οι επίσκοποι του Φράνκο έγιναν συνεργοί σε κλοπή παιδιών. Ο πατριάρχης Κύριλλος ευλογεί πολέμους. Αυτές δεν είναι προειδοποιητικές ιστορίες από έξω από τον χριστιανισμό. Είναι ό,τι παρήγαγε ο χριστιανισμός όταν άπλωσε το χέρι στο κράτος, ή μάλλον ό,τι παρήγαγε το κράτος μόλις έμαθε να χρησιμοποιεί τον χριστιανισμό.
Το ερώτημα δεν είναι αν θα κερδίσετε πολιτική επιρροή. Μπορεί και να την κερδίσετε. Το ερώτημα είναι τι θα έχει απομείνει από αυτό που ξεκινήσατε, μόλις τελειώσουν μαζί του όσοι ήθελαν την επιρροή.
Η χρήση τελετουργικής θυσίας από τον Αλέξανδρο πριν από μεγάλες συγκρούσεις τεκμηριώνεται στην Αλεξάνδρου Ανάβαση του Αρριανού και στον Βίο Αλεξάνδρου του Πλουτάρχου. Η θυσία κατά τη διάβαση του Ελλησπόντου περιγράφεται στον Αρριανό, Βιβλίο 1. Το μοτίβο της επανειλημμένης διαβούλευσης ωσότου ληφθούν ευνοϊκοί οιωνοί χαρακτηρίζει γενικότερα την ελληνική στρατιωτική πρακτική· βλ. Walter Burkert, Greek Religion (1985), για τον ρόλο του μάντη στις στρατιωτικές εκστρατείες.
Ο ρόλος του Κωνσταντίνου στη Νίκαια (325 μ.Χ.) τεκμηριώνεται στον Βίο Κωνσταντίνου του Ευσεβίου Καισαρείας και στα ίδια τα πρακτικά της συνόδου. Η προτίμησή του για δογματική ενότητα ήταν ρητά πολιτική: μια διχασμένη εκκλησία ήταν πρόβλημα για την αυτοκρατορική διοίκηση. Η καθιερωμένη σύγχρονη πραγμάτευση είναι του Henry Chadwick, The Early Church (1967). Ο ισχυρισμός ότι η αυτοκρατορική προτίμηση καθόρισε τον ρυθμό και τους όρους της επίλυσης στέκει σε στερεότερο έδαφος από τον ισχυρισμό ότι καθόρισε το θεολογικό αποτέλεσμα· το κείμενο χρησιμοποιεί την πιο ήπια εκδοχή.
Το σκάνδαλο των niños robados (κλεμμένων παιδιών) έχει τεκμηριωθεί από ισπανικά δικαστήρια, ερευνητές δημοσιογράφους και μια έρευνα του ΟΗΕ το 2011. Το νούμερο των 300.000 είναι η εκτίμηση που επικαλούνται συχνότερα οργανώσεις υπεράσπισης και μέρος της δημοσιογραφίας· οι δικαστικά επιβεβαιωμένες περιπτώσεις είναι ένα κλάσμα αυτού του αριθμού. Βασικές πηγές: η ερευνητική δημοσιογραφία της El País (2011-2012)· τα έγγραφα της δικαστικής έρευνας του Baltasar Garzón το 2008.
Το κήρυγμα του πατριάρχη Κυρίλλου στις 6 Μαρτίου 2022, που εκφωνήθηκε στον Καθεδρικό Ναό του Σωτήρος Χριστού στη Μόσχα, ανέφερε ότι ο θάνατος κατά την εκπλήρωση του στρατιωτικού καθήκοντος συνιστά θυσία που «ξεπλένει όλες τις αμαρτίες». Το βίντεο και η απομαγνητοφώνηση μεταδόθηκαν ευρέως· τόσο η Ρωσική Υπηρεσία του BBC όσο και το Reuters παρέθεσαν και μετέφρασαν το σχετικό απόσπασμα.