Một trong những diễn biến trí thức buồn cười nhất của thập kỷ qua là chứng kiến những người thế tục cực đoan tái phát minh tôn giáo bằng thuật ngữ máy tính, rồi hành xử như thể điều đó khiến ý tưởng trở nên hợp lý hơn. Thuyết mô phỏng là ví dụ rõ nhất.
Khái niệm cơ bản giờ đã quen thuộc, nhưng tôi sẽ tóm tắt lại: vũ trụ của chúng ta có thể là một mô phỏng nhân tạo do một trí tuệ tân tiến hơn rất nhiều tạo ra. Thực tại có lẽ đã được lập trình. Ý thức có thể tồn tại bên trong một hệ thống được thiết kế. Các quy luật vật lý có thể chỉ là những ràng buộc tính toán. Những kẻ tạo ra ta có thể quan sát ta hoàn toàn từ bên ngoài mô phỏng. Người ta nói tất cả những điều này với vẻ mặt nghiêm túc trong khi vẫn khăng khăng rằng tôn giáo là mê tín sơ khai. Tại sao lại tin vào những gì mấy người chăn dê từ 2000 năm trước viết ra? Thôi thì hãy tin vào những gì mấy lập trình viên từ 30 năm trước nghĩ ra vậy!
Nhưng xét về cấu trúc, thuyết mô phỏng cực kỳ gần với hữu thần luận. Có một trí tuệ tồn tại bên ngoài thực tại quan sát được. Trí tuệ đó tạo ra thế giới. Thế giới vận hành theo những quy luật bậc cao vô hình. Con người không thể nhận thức đầy đủ và trực tiếp về đấng sáng tạo. Bản thân thực tại có thể chứa những dấu hiệu của một thiết kế có chủ đích. Thậm chí có thể tồn tại những tầng bậc cao hơn sự tồn tại mà ta biết, vượt ra ngoài khả năng hiểu biết thông thường.
Bạn có thể thay "Thiên Chúa" bằng "nền văn minh tân tiến" và thay "phép lạ" bằng "debug mô phỏng", nhưng về mặt cảm xúc và triết học thì hình hài gần như y hệt, một khi gạt từ ngữ sang một bên. Khác biệt chỉ nằm ở thẩm mỹ.
Thuyết mô phỏng tâng bốc con người hiện đại vì nó dịch siêu hình học sang ngôn ngữ công nghệ, thứ ngôn ngữ ta quen thuộc hơn. Và các xã hội có học tin vào công nghệ hơn rất nhiều so với tin vào tôn giáo. Một lập trình viên nghe có vẻ khoa học, vì thế Thuyết mô phỏng nghe có vẻ khoa học. Một vị thần sáng tạo nghe ngượng ngùng, nhưng vài lập trình viên đang code thế giới của chúng ta thì sao? Phải rồi, đúng là vậy đấy. Thế là người ta lén đưa những bản năng siêu hình cổ xưa trở lại cuộc trò chuyện thông qua những ẩn dụ tính toán.
Thay vì thiên thần, bạn có những thực thể đa chiều. Thay vì luật thần thánh, bạn có source code. Thay vì sự sáng tạo, bạn có kiến trúc mô phỏng. Thay vì quan phòng, bạn có thiết kế hệ thống.
Phần buồn cười nhất là nhiều người mê thuyết mô phỏng gạt bỏ tôn giáo như thứ ngây thơ, trong khi lại đón nhận những ý tưởng mà xét về thực nghiệm thì có thể còn ít cơ sở hơn cả hữu thần luận truyền thống. Ít nhất thì tôn giáo cổ điển công khai tự nhận mình là niềm tin siêu hình. Thuyết mô phỏng lại thường được bàn với giọng điệu của một xác suất khoa học đang nổi lên, dù nó phụ thuộc nặng nề vào những suy đoán triết học chồng chất lên những giả định mang tính suy đoán về sức mạnh tính toán và ý thức trong tương lai. Chẳng qua chỉ là cách diễn giải Kinh Thánh theo nghĩa đen lặp lại y như cũ, chỉ là với chủ đề công nghệ thay thế thôi.
Phần lớn điều này bắt nguồn từ việc văn hóa tinh hoa hiện đại, về mặt tâm lý, không thể thừa nhận rằng con người có thể đơn giản là những sinh vật mang tính tôn giáo.
Ngay cả những xã hội rất thế tục cũng cứ liên tục tạo ra các thứ thay thế cho cái siêu việt. Nếu tôn giáo truyền thống suy tàn, người ta không trở thành những kẻ duy vật thuần lý. Họ bắt đầu chắp vá những huyền thoại thay thế từ khoa học viễn tưởng, tâm lý học, chính trị, văn hóa wellness, công nghệ, chiêm tinh, những câu chuyện tận thế, hay những động lực kiểu giáo phái trên mạng.
Thuyết mô phỏng khớp hoàn hảo với môi trường đó vì nó giữ lại kiến trúc cảm xúc của hữu thần luận trong khi loại bỏ những phần mà văn hóa trí thức hiện đại thấy khó chịu: thẩm quyền đạo đức, bổn phận, sự thờ phượng, tội lỗi, mặc khải, truyền thống được kế thừa.
Bạn có được mầu nhiệm vũ trụ mà chẳng phải chịu trách nhiệm. Và thật ra có điều gì đó đáng để ý ở chính cái hình thức cụ thể mà sự thay thế này khoác lấy. Các xã hội trung cổ tưởng tượng ra những vương quốc trên trời. Các xã hội công nghệ tưởng tượng ra những cỗ máy tính khổng lồ. Người ta có xu hướng phóng chiếu những hệ thống có địa vị cao nhất của mình lên chính cấu trúc của thực tại. Một nền văn minh nông nghiệp tưởng tượng ra những chu kỳ mùa màng thần thánh. Một nền văn minh công nghiệp tưởng tượng vũ trụ như một bộ máy. Một nền văn minh số tưởng tượng thực tại như phần mềm.
Điều đó không nghiễm nhiên khiến thuyết mô phỏng sai. Biết đâu thực tại quả thật là mô phỏng, đường lối của Thiên Chúa là mầu nhiệm với tất cả chúng ta. Vấn đề là nhiều người giả vờ rằng ý tưởng này hoàn toàn thuộc về lĩnh vực lý trí cứng rắn, trong khi về mặt tâm lý nó cũng vận hành như một thứ an ủi siêu hình và một câu chuyện về sự tồn tại. Trên thực tế, "chúng ta đang sống trong một mô phỏng" rốt cuộc thường đảm nhận chính vai trò mà tôn giáo luôn đảm nhận: khiến sự tồn tại của con người cảm thấy có chủ đích thay vì tình cờ.