प्रस्तावना
कोकणच्या पर्वतरांगांमध्ये वसलेलं वैरागड गाव दिवसाढवळ्या जरी साधं आणि शांत दिसत असलं, तरी सूर्य मावळला की त्या मातीचा स्वभाव बदलायचा. संध्याकाळच्या धुक्यात झाडांची सावली लांबच लांब पसरायची, आणि वारा वाहताना असा आवाज यायचा, जणू कुणीतरी दबक्या पावलांनी पाठलाग करत आहे. गावकरी हा बदल ओळखून होते. म्हणूनच अंधार पडण्याआधी प्रत्येक घराची दारं बंद होत, देव्हाऱ्यात दिवा लावला जाई, आणि गावाच्या टोकाला असलेल्या देशमुख वाड्याकडे कुणीही पाहण्याचं धाडस करत नसे.
तो वाडा…
काळ्या दगडांनी बांधलेला, वेळेने पोखरलेला, आणि तरीही अजूनही ताठ उभा असलेला. त्याच्या उंच भिंतींवर ओलसर शेवाळ साचलेलं, खिडक्यांच्या गजांतून आत शिरणारा अंधार, आणि रात्रीच्या शांततेत ऐकू येणारे विचित्र आवाज—हे सगळं मिळून तो वाडा जिवंत असल्यासारखा वाटायचा. गावात अशी कुजबुज होती की त्या वाड्यात माणसांपेक्षा आठवणी जास्त राहतात… आणि काही आठवणी मरूनही शांत बसत नाहीत.
देशमुख वंशाचा इतिहास शौर्याने भरलेला होता. शेकडो वर्षांपूर्वी हे घराणं पराक्रमी योद्ध्यांसाठी ओळखलं जायचं. युद्ध, सत्ता, संपत्ती—सगळं त्यांच्या पायाशी लोळत होतं. पण त्या वैभवाच्या मुळाशीच एक पाप रुजलेलं होतं, जे हळूहळू वाढत गेलं आणि अख्ख्या वंशालाच गिळून टाकू लागलं. गेल्या तीन पिढ्यांपासून एक नियम अढळ होता—देशमुख घराण्यात जन्मलेला कोणताही पुरुष पंचवीस वर्षांचा होण्याआधीच भयानक मृत्यूने जात होता.
आज त्या वाड्यात चारच जण उरले होते. राघवनाथ देशमुख, घराचा कर्ता, ज्याच्या चेहऱ्यावर कायम तणावाची रेषा कोरलेली होती. तो बोलताना कमी आणि ऐकताना जास्त असायचा, पण त्याच्या शांततेतही एक अस्वस्थता जाणवायची. त्याची पत्नी सावित्री, धार्मिक आणि संयमी, पण तिच्या डोळ्यांत सतत भीतीचं सावट असायचं. आणि आजी काशीबाई—जिच्या डोळ्यांत काळाचा अनुभव आणि अनेक मृत्यूंची साक्ष दडलेली होती. या सगळ्यांच्या मध्ये होता अद्वैत देशमुख.
अद्वैतचा जन्मच सामान्य नव्हता. त्या रात्री आकाशात चंद्र नव्हता. वारा अचानक जोरात सुटला होता, आणि वाड्यातले दिवे एकामागोमाग विझत गेले होते. घराबाहेरची जनावरं उधळून पळत होती, कुत्रे अकारण रडत होते. सावित्री वेदनेने विव्हळत असताना, काशीबाई देव्हाऱ्यासमोर बसून मंत्र पुटपुटत होत्या. आणि ज्या क्षणी अद्वैतचा जन्म झाला, त्या क्षणी वाड्यातील मोठ्या घड्याळाचा काटा थांबला होता.
बाळाच्या छातीवर अर्धचंद्रासारखी काळी खूण पाहून काशीबाईंचा चेहरा पांढरा फटक पडला होता. “तो परत आलाय…” एवढंच त्या कुजबुजल्या होत्या आणि बेशुद्ध पडल्या. त्या दिवसापासून वाड्यात एक अघोषित भीती वावरू लागली.
अद्वैत लहानपणापासूनच इतर मुलांपेक्षा वेगळा होता. तो खेळण्यात रमायचा नाही, मित्रांसोबत हसायचा नाही. बहुतेक वेळा तो एकटाच वाड्याच्या मागच्या अंगणात उभा राहून जंगलाकडे पाहत असायचा. जणू काहीतरी त्याला तिथून हाक मारत होतं. रात्री झोपेत तो अचानक उठून बसायचा, डोळे विस्फारलेले, श्वास वेगाने चाललेला. कधी कधी तो अस्पष्ट शब्द बोलायचा—जुनी, विसरलेली भाषा, जी काशीबाईंनाही पूर्णपणे कळायची नाही.
एकदा तो आरशासमोर उभा राहून स्वतःशीच बोलत होता. “तू मला सोडत का नाहीस?” तो कुजबुजला होता. सावित्रीने हे ऐकलं आणि तिच्या अंगावर काटा आला. ती धावत आली, पण अद्वैतचा चेहरा पूर्णपणे बदललेला होता—त्याच्या डोळ्यांत क्षणभर एक वेगळीच क्रूरता चमकून गेली.
राघवनाथला हे सगळं सहन होत नव्हतं. तो भूतकाळ गाडून टाकू पाहत होता, पण तो भूतकाळ प्रत्येक रात्री स्वप्नांच्या रूपाने परत येत होता. रणभूमी, रक्ताचा वास, आणि एक तपस्वी—डोळ्यांत अग्निकण, ओठांवर शाप. अद्वैतला पडणारी स्वप्नं ही फक्त कल्पना नव्हती; ती आठवणी होत्या.
स्वप्नात तो स्वतः रणजीत देशमुख होता—मराठा साम्राज्याचा सेनानी. युद्ध जिंकून गर्वाने माजलेला. एका जंगलात ध्यानस्थ बसलेल्या तपस्वीचा त्याने अपमान केला होता. त्या तपस्वीने डोळे उघडले, आणि त्याच्या आवाजात विजांचा कडकडाट होता. “तू देहाने मरेलास,” तो म्हणाला होता, “पण तुझा आत्मा जन्मोजन्मी भटकेल. प्रत्येक जन्मात तू मृत्यू ओळखशील. आणि तुझा वंश तुझ्या पापाची किंमत चुकवेल.”
त्या शापानंतर रणजीतचा मृत्यू झाला होता—पण आत्मा मुक्त झाला नव्हता.
अद्वैत आता बावीस वर्षांचा होता. शापाची वेळ जवळ येत होती. त्याच्या स्वप्नात आता एक नवा चेहरा दिसू लागला होता—एक स्त्री, भीषण, रक्ताने माखलेली, हातात त्रिशूळ. ती हसत त्याला म्हणायची, “तू पळू शकत नाहीस.”
काशीबाईंची तब्येत खालावत चालली होती. मृत्यू जवळ येतोय हे त्यांना कळत होतं. एक रात्री त्यांनी अद्वैतला जवळ बोलावलं आणि वाड्याच्या आतल्या खोलीत ठेवलेली लोखंडी पेटी उघडायला सांगितली. पेटीत जुना ग्रंथ, रक्ताने माखलेली कट्यार आणि एक मूर्ती होती. त्या ग्रंथात देशमुख वंशाचा पूर्ण इतिहास लिहिलेला होता—प्रत्येक जन्म, प्रत्येक मृत्यू, आणि शेवटी एक ओळ:
“शेवटचा वारस शाप मोडेल… किंवा त्याच्यामुळे सर्व काही संपेल.”
त्या क्षणी वाड्यात जोराचा वारा सुटला. दिवे विझले. खिडक्या आपटू लागल्या. आणि अद्वैतच्या कानात एक आवाज घुमला—“वेळ आली आहे.”
अद्वैत अंधारात उभा राहिला. त्याच्या छातीवरील खूण जळजळत होती. बाहेर जंगलातून कुणीतरी नाव घेऊन हाक मारत होतं…
आणि वाड्याच्या भिंतींनी जणू श्वास घेतला.
भेटूया लवकरच.........
अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
एक अश्वस्थामा